Wyposażenie lubelskiej cerkwi

Wyposażenie i wystrój lubelskiej cerkwi

Lubelska cerkiew została zbudowana w 1759 r. w miejscowości Uhrynów na sokalszczyźnie jako świątynia parafialna p.w. św. Mikołaja. Gdy w roku 1900 w Uhrynowie wybudowano nową świątynię, stara została przekazana parafii w Tarnoszynie koło Tomaszowa Lubelskiego z przeznaczeniem na cerkiew filialną p.w. Narodzenia NMP.1 Translokacja obiektu nastąpiła w latach 1903-1904, zaś uroczyste poświęcenie zostało dokonane w 1906 roku.

Do 1947 roku cerkiew służyła miejscowym grekokatolikom, zaś po deportacji ludności ukraińskiej była wykorzystywana przez parafię rzymskokatolicką. Po 1960 roku, zabytkowa cerkiew została opuszczona i pozostawiona własnemu losowi, wskutek czego padała ofiarą licznych aktów kradzieży i wandalizmu. Dwukrotnie ją podpalano, lecz ogień szczęśliwie został ugaszony przez okolicznych mieszkańców. W ciągu ponad 30 lat egzystencji w stanie opuszczenia wnętrze zostało całkowicie pozbawione elementów wyposażenia. Bryła i konstrukcja architektoniczna świątyni będącej przez tak długi okres bez opieki również bardzo ucierpiała, wskutek czego groziło jej zawalenie. W roku 1994 cerkiew została nabyta przez Parafię Greckokatolicką w Lublinie i przeniesiona jej staraniem do Lublina w celu rekonstrukcji oraz udostępnienia dla celów kultowych i muzealnych.2 W dniu 15 czerwca 1997 r. poświęcono plac pod budowę cerkwi a 23 listopada tegoż roku kamień węgielny. W roku 1998 zakończono montaż bryły architektonicznej, natomiast w latach 1999-2001 dokonano konserwacji polichromii, ikonostasu oraz pozostałego wyposażenia. Od Wielkiego Piątku według kalendarza juliańskiego czyli 28 kwietnia 2000 r., życie liturgiczne przeniosło się na stałe do zrekonstruowanej i odnowionej świątyni. Rekonsekracji dokonał Metropolita Przemysko-Warszawskiego Jan Martyniak 8 czerwca 2003 r., uroczystość ta była połączona równocześnie z obchodami 10-lecia reaktywowania Parafii w Lublinie. Wędrująca cerkiew z Uhrynowa jest przykładem trójdzielnej architektury sakralnej, która nawiązuje do trzyczęściowego podziału Świątyni Jerozolimskiej: prezbiterium z ołtarzem we wschodniej części, nawa – w centralnej, przedsionek – w zachodniej. Część ołtarzowa również przypomina starotestamentowe Święte Świętych, gdzie w czasie liturgii wchodzą tylko duchowni. W tradycji wschodniej prezbiterium od nawy oddziela przegroda ikonostasowa, co również jest pewną analogią do zasłony w Świątyni Jerozolimskiej. Elementem charakterystycznym w koncepcji architektonicznej lubelskiej cerkwi są trzy kopuły – przy czym dwie mniejsze nad prezbiterium i babińcem, są kopułami pozornymi, wszystkie razem symbolizują trzy osoby boskie, a swoim kształtem przypominają płomienie świec.

Świątynia podwójnie translokowana obecnie nadal zgodnie z tradycją jest orientowana czyli zwrócona częścią ołtarzową w kierunku wschodnim, skąd wschodzi słońce, co symbolizuje zwrócenie się ku Bogu, który jest światłością. Przeciwległa strona świątyni, czyli przedsionek, zwrócony jest w kierunku zachodu słońca co symbolizuje stan istnienia pogrążony w ciemnościach. Przy prezbiterium od północy i południa posiada dwie bliźniacze zakrystie. Na nadprożu między prezbiterium, a zakrystią północną, od strony prezbiterium napis erekcyjny pisany cyrylicą w języku starocerkiewnosłowiańskim – R(oku) B(ożoho),1759, 23 lipca. Ikonostas znajdujący się w środku świątyni jest z nieistniejącej cerkwi p.w. św. Dymitra w Teniatyskach(gm. Lubycza Królewska, pow. Tomaszów Lubelski) z przełomu siedemnastego i osiemnastego wieku, datowany. W wyniku deportacji ludności, cerkiew podobnie jak w wielu innych miejscowościach, została opuszczona i w konsekwencji uległa całkowitemu zniszczeniu. Ikonostas ze względu na swoje walory został zdemontowany i w częściach przewieziony do magazynu znajdującego się w dawnej cerkwi w Wojsławicach, po czym trafił do Muzeum w Lublinie i został poddany zabiegom konserwatorskim a od roku 2000 na nowo pełni swoją funkcję liturgiczną.3 Ściana ikonostasowa jest jednym z istotniejszych elementów wyposażenia cerkwi tradycji wschodniej, podkreślając swoim układem misteryjny charakter duchowości bizantyjskiej.

Przestrzeń sakralna.

Organizacja wnętrza według przyjętych założeń odzwierciedla stan z okresu między XVII i XX wiekiem. Wyposażenie mimo, iż jest mozaiką zabytków ruchomych z różnych cerkwi już nie istniejących, tworzy jednolity charakter zarówno estetyczny jak i stylistyczny. Wchodząc do wnętrza lubelskiej cerkwi, wkraczamy w świat, w którym formy, wystrój i ozdoby tworzą przestrzeń sakralną i są nie tylko zgodne z bizantyjską duchowością, ale posiadają również własne znaczenie.

Wertykalnie świątynia dzieli się na trzy strefy – górną, środkową i dolną. Górna, czyli przestrzeń pod kopułą, symbolizuje sferę niebios, natomiast dolna świat ziemski. Zgodnie z tym podziałem rozmieszczone są polichromie ramowo-ornamentowe. Świątynia i wszystkie elementy z nią związane stanowią czytelny znak przybliżający człowiekowi obecność Boga i wprowadzają go w rzeczywistość nadprzyrodzoną. Również drewniana architektura cerkiewna nie istnieje bez odniesienia do Boga. Powodem, dla którego została realizowana, jest chwała Boża. Należy pamiętać jednak, iż wszelkie analogie, obrazy, czy pojęcia nie potrafią w sposób adekwatny wyrazić natury i działania Boga, gdyż jest On transcendentny. Całkowite poznanie Boga jest niedostępne nie tylko ze względu na ograniczone możliwości poznawcze człowieka, lecz przede wszystkim dlatego, że Bóg jest inny, nieograniczony i doskonały. Bóg jest tajemnicą (misterium). Pojęcie Boga przekracza wszelkie ludzkie kategorie myślenia i pojmowania. Ludzkie słowa i formy nie są w stanie wyrazić do końca istoty Boga. Zatem architektura, ikonografia, śpiew oraz inne rodzaje sztuki spełniają w życiu człowieka wierzącego służebną rolę. Przede wszystkim starają się ułatwić kontakt z Bogiem i światem nadprzyrodzonym, są wreszcie pewnego rodzaju tłem dla liturgii tworząc klimat ułatwiający skupienie i modlitwę.

Świątynia często jest porównywana do arki Noego, w której wierni ratują się pośród burzliwych fal namiętności świata, lub do łodzi Piotra, w której zebrani są apostołowie, płynący wraz ze Zbawicielem do nowego portu – do Niebieskiej Jerozolimy. Statek od dawna był symbolem Kościoła. Nie przypadkiem główna przestrzeń świątyni nazywana jest „nawą”.

W zasadzie każda cerkiew ma swój własny indywidualny model aranżacji wnętrza, ale istnieje także pewien wspólny schemat, którego przestrzegano przy projektowaniu.

Podniebie kopuły, usytuowanej w centralnej części świątyni, zostało pomalowane w kilku odcieniach błękitu oraz ozdobione rzędami gwiazd z poświatą. Kolor niebieski symbolizuje firmament nieba, głębię i świat niematerialny. W zestawieniu z kolorem wód i wszechświata, których ludzkie oko nie jest w stanie do końca ogarnąć, sugeruje nieskończoność, zwraca uwagę na to, co transcendentne, kieruje umysł ku wieczności. Błękit połączony ze złocistym kolorem gwiazd pomaga w odrywaniu się od materii i dążeniu do tego, co nieskończone.

Kolorystyka i polichromia wschodniej ściany cerkwi różni się od zachodniej. Wschodnia jest poświęcona Bogurodzicy. Ważnym elementem tej przestrzeni jest bogata, architektoniczna oprawa związana kompozycyjnie z polichromią ścian, na których widnieją malowane iluzjonistycznie dekoracje. W górnej strefie ściany widnieje baldachim osłaniający oprawę obrazu zaprestolnego z ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem typu Hodigitria. Dekoracyjna kompozycja malarska przedstawiająca czerwoną tkaninę w kształcie płaszcza – omoforionu Maryi, spada aż do dołu. A w zwieńczeniu na białej szarfie napis w ozdobnej czcionce cyrylicznej: „Радуйся Невісто не Невістная”(raduj sie Niewiasto, nie będąca Niewiastą). Sklepienie prezbiterium w kolorze niebieskim z Okiem Opatrzności Bożej osadzonym w trójkącie z wychodzącymi promieniami. Symbolizuje świat, będący pod wielkim okiem Opatrzności Bożej, poprzez którą Bóg roztacza swoją dobroć, delikatność i mądrość nad wszystkimi.

Ikonostas.

W cerkwiach ogromną rolę odgrywa ikonostas, którego wysokość i rozmiary ulegały stopniowym przeobrażeniom w ciągu wieków. W najstarszych cerkwiach były rozpowszechnione jednorzędowe, niewysokie przegrody ołtarzowe. Na przełomie XIV i XV wieku ikonostasy posiadały już trzy rzędy. W XVI wieku dodano czwarty, a w XVII wieku piąty i w ten sposób ukształtował się klasyczny ikonostas pięciorzędowy.

Ikonostas znajdujący się w lubelskiej cerkwi, jest przykładem wypracowanego przez tradycję siedemnastowieczną wysokiego symetrycznego ikonostasu, w którym liczba rzędów dochodzi do pięciu, licząc od dołu, są to: rząd Namiestny, Niedziel Pięćdziesiątnicy, Świąteczny, Apostolski (Deisis), Prorocki, oraz ikona Ukrzyżowania, która wieńczy całość. Najniższą część ikonostasu stanowią cokoły(antepedia) bez malowideł, wykonane pod czas instalacji ikonostasu w lubelskiej cerkwi.

Ikonostas łącząc nawę z prezbiterium ukazuje również misterium świata niebiańskiego oraz pełni rolę edukacyjną. Jest narzędziem, które umożliwia kontakt ze światem nadprzyrodzonym, otwiera dostęp do rzeczywistości niebiańskiej. Ikony umieszczone na ikonostasie nie są wiernym odbiciem czy też portretem, lecz mają charakter symboliczny ukazujący inny wymiar rzeczywistości, która niczego nie zamyka, lecz stwarza wrażenie istnienia czegoś, co się jeszcze za tą widzialną przestrzenią kryje, a czego należy się domyślać. W pierwszym, najniższym rzędzie w samym centrum znajdują się królewskie wrota prowadzące z nawy do prezbiterium, przez które przechodzi jedynie kapłan sprawujący liturgię. Symbolizują wejście do królestwa Bożego a na nich przedstawiona jest scena wizji Jessego. – artystyczne wyobrażenie drzewa genealogicznego Chrystusa, którego głównym motywem jest przedstawienie spoczywającego na ziemi Jessego(ojciec króla Dawida) wraz z wyrastającym pniem drzewa o gałęziach ozdobionych niewielkimi wizerunkami w medalionach przedstawiających sześciu królów starotestamentowych. Na wierzchołku umieszczano kulę ze znakiem krzyża. Geneza przedstawienia bierze swój początek w proroctwie Izajasza, które głosi o nadejściu Mesjasza : Wyrośnie różdżka z pnia Jessego, wypuści się odrośl z jego korzeni (Iz 11,1). Chrześcijanie odnoszą ten fragment właśnie do osoby Jezusa Chrystusa.

Na odrzwiach znajdują się wizerunki ojców Kościoła będące współczesnymi kopiami – twórców liturgii śś. Bazylego Wielkiego i Jana Złotoustego. Przedstawienia te odpowiadają funkcji liturgicznej sanktuarium.

W rzędzie ikon namiestnych, które należą do najistotniejszych w ikonostasie i jest ich cztery, po prawej stronie znajduje się ikona Chrystusa Nauczającego z księgą w lewym ręku(po prawej stronie głowy Chrystusa odsłonięty fragment z pierwotnej ikony św. Mikołaja) i św. Dymitra(święty wojownik, męczennik za wiarę chrześcijańską z IV w.), w jednym ręku trzyma sztandar z krzyżem, a w drugim krzyż i palmę męczeństwa, a po lewej – ikona Bogurodzicy Hodegetrii(wskazująca drogę), Maryja gestem prawej dłoni wskazuje na małego Jezusa siedzącego na jej lewym ramieniu i ikona św. Jerzego(święty wojownik z Kapadocji, męczennik za wiarę chrześcijańską z IV w.). Poza królewskimi wrotami w pierwszym rzędzie znajdują się także otwory diakońskie, bez drzwi, przez które przechodzą diakoni oraz obsługa liturgiczna. Przed ikonami stoją dwa dziewiętnastowieczne świeczniki polichromowane wykonane z drewna na których ustawione są świece. Płonąca świeca jest symbolem Bożej obecności, który daje światło – prawdę i ciepło oraz miłość, a blask płonącej świecy nawiązuje do żaru gorliwej modlitwy.

Drugi rząd zajmują ikony związane ze świętami okresu Pięćdziesiątnicy czyli wydarzeń po paschalnych: „Niewierny Tomasz”, „Kobiety niosące wonności przy grobie Pańskim”, ”Uzdrowienie paralityka”, „Rozmowa z Samarytanką przy studni Jakubowej”, „Uzdrowienie ślepca”, „Wizja św. Piotra Aleksandryjskiego”.4 W centrum rzędu, tuż nad wrotami królewskimi znajduje się Mandylion(ukr. Spas Nerukotwornyj), czyli ikona przedstawiająca twarz Chrystusa odbitą na chuście(jest to współczesna kopia), którą podtrzymują dwaj aniołowie, a cała kompozycja wpisana jest w pole poziomego prostokąta. Przedstawienie mandylionu, wiąże się z legendą o Królu Edessy Abgarze, który zachorował na trąd.5 Nieuleczalnie chory napisał list do Chrystusa z prośba o uzdrowienie. Chrystus przekazał chustę na której był odciśnięty wizerunek Jego twarzy, dzięki któremu Abgar odzyskał zdrowie. Rząd Niedziel Pięćdziesiątnicy z ikonami cyklu Wielkanocnego, jest unikalnym zjawiskiem, gdyż występował na przełomie XVII i XVIII wieku tylko w trzech diecezjach Kościoła Wschodniego – Przemyskiej, Lwowskiej, Chełmskiej. Na dolnej części obramowania widnieje napis wykonany cyrylicą upamiętniający datę wykonania ramy: R(oku) B(ożoho) 1779, dnia 23 września.6

Kolejny rząd stanowi 12 ikon świątecznych(ukr. praznykiw), na początku „Narodzenie Bogurodzicy” (od tego święta, zaczyna się rok liturgiczny w Kościele Wschodnim), a następnie: ”Spotkanie Pańskie”, „Narodzenie Chrystusa”, „Chrzest w Jordanie”, „Wprowadzenie Bogurodzicy do świątyni”, „Zwiastowanie”, „Wjazd do Jerozolimy”, „Wniebowstąpienie”, „Zmartwychwstanie”, „Zaśnięcie Najświętszej Bogurodzicy”, „Przemienienie Pańskie”, „Zstąpienie Ducha Świętego”. Pośrodku rzędu świąt znajduje się przedstawienie Ostatniej Wieczerzy z apostołami zwróconymi frontalnie, zasiadającymi za podłużnym stołem przykrytym białym obrusem, na którym widnieją bochenki chleba, kubki, karafka, nóż. Wieczerza jest ukazana jako uczta miłości – apostoł Jan spoczywający na piersi Jezusa, oraz zdrady – Judasz w żółtej szacie symbolizującej zdradę, trzyma w reku sakiewkę z srebrnikami, a mały diabełek kusi go pociągając za kraj sukni(motyw rzadko spotykany w ikonografii). Wszystkie ikony zdobi posrebrzone tło ozdobione stylizowanym ornamentem roślinnym. Nad ikonami wisi dziewiętnastowieczna cynowa lampa z wiecznym światłem.

Czwarty rząd zajmują apostołowie, nazywany również deisis(z greckiego oznacza modlitwę błagalną). W centralnej części znajduje się ikona będąca kompozycją trzech postaci(tzw. trymorfon): Maryi, Jana Chrzciciela oraz Zbawiciela. Wielki Kapłan, Pantokrator(z gr. Wszechwładca)zasiada na tronie, jako zwycięski Pana nieba i ziemi.7 W lewej ręce trzyma księgę a prawą wznosi w geście błogosławieństwa. Chrystus tronujący, jako Najwyższy Prawodawca i Sędzia, przekazujący ludzkości prawdy wiary, odziany jest w czerwoną suknię i niebieski płaszcz, stopy opiera na ognistych skrzydłach anioła. Powyżej, po bokach pełnią straż dwaj archaniołowie trzymający w dłoniach lustra(oznaczające odzwierciedlenie woli Bożej). Dwaj inni, mniejsi aniołowie podtrzymują na dole kraj szaty. Po Jego prawej stronie w geście wstawiennictwa stoi Maryja, a po przeciwnej – Jan Chrzciciel, oboje występują w roli orędowników, a za nimi po bokach dwunastu apostołów namalowanych pojedynczo. Deesis można przetłumaczyć z greckiego słowami, prośba, modlitwa. Kompozycja ta wyraża główną ideę ikonostasu – wstawiennictwo świętych (Kościoła Niebiańskiego) za ludzi (Kościół Ziemski) przed Chrystusem (Głową Kościoła).

Piąty rząd, zwany jest prorockim. Po środku rzędu w owalnych niewielkich medalionach po dwóch Izajasz, Ezechiel, Daniel, królowie Dawid i Salomon. Nad nimi w centrum umieszczana jest ikona Bogurodzicy przedstawiona w ikonograficznym wariancie „Blacherniotissa” nazywanym również „Oranta”( z gr. modląca się), lub „Panagia”(z gr. najświętsza) czy tez „Znak”(ukr. znamennia), oraz „Wcielenie”.8 Matka Boża w kole przedstawiona jest twarzą do przodu, z rozłożonymi, uniesionymi rękami w geście modlitwy wstawienniczej a na Jej piersiach znajduje się Dzieciątko Jezus w pozycji siedzącej, prawą ręką błogosławi, a w drugiej dłoni trzyma kulę. Widzimy Ją jakby w momencie Zwiastowania, gdy wypowiadała słowa „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa” (Łk 1,38). Bogurodzica ubrana jest w niebieską suknię i purpurowo – czerwony płaszcz. Wizerunek Maryi – Orantki – modlącej się jest też personifikacją Kościoła, który nieustannie wstawia się do Boga o miłosierdzie dla świata i ludzkości. Ikona „Znamennia”, czyli połączenie Maryi i Jezusa – Emmanuela przypomina prawdę o Wcieleniu, ukazując Ją jako Matkę Boga, Bogurodzicę – Theotokos. Wizerunek przywołuje teksty biblijne z Iz 7,14, „Dlatego Pan da wam znak: oto Panna pocznie i porodzi Syna i nazwie Go imieniem Emmanuel (Bóg z nami)” i Łk 1,35 ”Anioł Jej odpowiedział: Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego okryje Cię cieniem. Dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bozym”, fragmenty te są jakby podstawą ideową tego przedstawienia ikonograficznego. I choć postać Maryi na ikonach „Znamennia” wymiarowo jest dominująca, to jednak zawsze centrum ikony stanowi wizerunek Chrystusa – Pantokratora. To On błogosławi, gdyż On ma moc. Maryja modli się i wstawia za ludzkością oraz rodzi i prowadzi do Chrystusa. Jest to zatem jedno z najgłębszych objawień: zrodzenia Boga w sercu a potem w łonie Maryi. Na szczycie ikonostasu znajduje się scena ukrzyżowania.9

Ikony umieszczone w ikonostasie pełnią funkcję teologiczno-katechetyczna, przedstawiają kwintesencję duchowości Kościoła Wschodniego. Pełny ikonostas – to dzieło modlitewno artystyczne. Został stworzony w kontekście modlitewnym i dla modlitwy. Łączy świat widzialny z niewidzialnym, ukrytym i tajemniczym. Jego naturalnym środowiskiem jest liturgia. Cała kompozycja i rozmieszczenie osób przedstawionych w ikonostasie uczą postawy modlitewnej, prowadzą do spotkania z Bogiem. Ukazują postacie, które zjednoczone z Bogiem trwają na modlitwie. Nie gestykulują, nie ruszają się, lecz zawsze trwają w obecności Boga. Celem plastycznej aranżacji ikonograficznej jest pomóc człowiekowi w jego wewnętrznej przemianie, zmienić jego uczucia i styl myślenia. Scenariusz ikonostasu ma ułatwić dialog z Bogiem, zwłaszcza podczas liturgii. Jest on nie tylko środkiem i pomocą w modlitwie, lecz również przedmiotem modlitwy, a nawet sam staje się modlitwą.

Prezbiterium

W neobarokowej trójczłonowej oprawie zaprestolnej, wisi ikona Matki Boskiej w typie Hodegetrii z XVII w.. U stóp retabulum znajduje się stopień z fotelem wykonanym z drewna dla głównego celebransa(ukr. horne sidałyszcze).Za nim obraz św. Jozafata Kuncewicza(1580-1623) przedstawiony w stroju biskupa Kościoła wschodniego z palmą męczeńską i toporem(narzędziem męki) w ręku. Tuż obok po prawej stronie stoi krzyż procesyjny z jasnego drewna z ramionami zakończonymi trójliściem a na nich wizerunki ewangelistów. Po środku prezbiterium znajduje się ołtarz(ukr. prestił). W antependium ołtarza, umieszczono obraz z Ofiarą Abrahama z pocz. XX w. jako starotestamentowy typ Ofiary Chrystusa. Ołtarz bowiem jest symbolem samego Chrystusa, obecnego pośród swoich wiernych zarówno jako „ofiara złożona dla naszego pojednania”, jak i „niebieski pokarm, który nam się udziela”. W Liturgii wschodniej ołtarz jest również symbolem grobu, oznacza, że Chrystus naprawdę umarł i zmartwychwstał. Białe obrusy symbolizują „płótno”, w które zostało owinięte ciało Jezusa. Ze względu na szczególne znaczenie ołtarza i jego świętość okazywany jest mu szacunek, który przejawia się w gestach. Główny celebrans wraz z asystą składają głęboki ukłon po przyjściu do ołtarza i przed odejściem od niego. Duchowni oddają cześć ołtarzowi również poprzez ucałowanie go. Inną z form szacunku wobec ołtarza jest okadzenie. Gest ten przypomina Mędrców ze Wschodu, którzy pośród darów z okazji przyjścia na świat Syna Bożego złożyli kadzidło.

W Liturgii Eucharystycznej ołtarz zajmuje centralne miejsce, jest znakiem obecności Bożej, symbolem Chrystusa, miejscem, na którym dokonują się zbawcze tajemnice i urzeczywistnia się zjednoczenie wiernych z Bogiem, łączy to, co w górze, z tym, co na dole, czyli niebo z ziemią. Przejawem szacunku względem ołtarza jest bogato haftowany obrus oraz ustawione na nim tabernakulum a po bokach neobarokowe cynowe świeczniki z Wyżłowa, które fundował Gospodarz (Hryhorij Olijnyik)(…) wartości 115 reńskich Roku Pańskiego 1855. W cerkwi lubelskiej na ołtarzu umieszczono tabernakulum wykonane w połowie lat trzydziestych XX w. w formie pięciokopułowej cerkiewki na planie krzyża greckiego, dekorowane ornamentami huculskimi. Na ścianach znajdują się cztery ikony z motywami: Ukrzyżowania, Chrystusa Winnej Latorośli, Złożenia do Grobu, Chrystusa Eucharystycznego. Po środku ołtarza spoczywa bogato zdobiony Ewangeliarz, z prawej strony drewniany krzyż ręczny z malowaną postacią Chrystusa(używany przez kapłana do błogosławieństwa i podawany do adoracji poprzez ucałowanie przy udzielaniu sakramentów), a z lewej składany pulpit dwuczęściowy pod służebnik(mszał).

Na południowej ścianie prezbiterium znajduje się osiemnastowieczny całun(ukr. płaszczanycia) – rodzaj ikony z wizerunkiem ciała Jezusa po Jego śmierci, owiniętego w płótno. W Wielki Piątek, po nieszporach (ukr. weczirnia), całun (ukr. płaszczanycia) procesyjnie wynosi się na środek cerkwi – gdzie jest adorowany do wczesnych godzin Niedzieli Wielkanocnej. Następnie przez okres 40 dni do Wniebowstąpienia pozostaje rozłożony na ołtarzu, na którym sprawowana jest Liturgia Eucharystyczna.

Natomiast ofiarnik(ukr. proskomydijnyk), jako miejsce odprawiania Proskomydji(wstępna część Boskiej Liturgii) jest usytuowany w zakrystii północnej wraz z przedmiotami liturgicznymi potrzebnymi do przygotowania Świętych Darów: kielichami, patenami, ampułkami, deseczką i kopią – nożykiem do dzielenia prosfory oraz naczyniami liturgicznymi. Nad ofiarnikiem wisi antymis(lniana chusta z obrazem składanego do grobu Chrystusa, w którą wszyte są święte relikwie), wydany przez greckokatolickiego biskupa chełmskiego Maksymiliana Ryłło. Z lewej strony umieszczono w obramowanej desce tekst proskomydji. Szaty liturgiczne są przechowywane w szafach. Na ścianie południowej zakrystii, tuż przy oknie wisi oprawiona fotografia kantora(ukr. diak) z okresu uhrynowskiego, Oleksandra Hnatiuka (1863-1945), człowieka pobożnego i wielce oddanego sprawom cerkwi. To kolejny dowód na to, iż wyposażenie, sprzęt liturgiczny oraz aranżacja wnętrza lubelskiej cerkwi są przesiąknięte religijnością całych pokoleń, niosąc w sobie pamięć historyczną regionu i miejscowości, w której były wykorzystywane do celów kultowych, łącząc tym samym teraźniejszość z przeszłością.10

Obecność form plastycznych zauważalna jest wszędzie. Zarówno ewangeliarz jak i krzyż na ołtarzu, księgi czy też naczynia i szaty liturgiczne, są dziełami artystycznymi. Wszystko, to po to aby przybliżyć rzeczywistość sacrum dla uczestniczących w modlitwie wiernych.

Nawa.

Pośrodku nawy, tuż przed ikonostasem znajduje się – tetrapod, z pocz. XX w., przy którym udzielane są sakramenty chrztu i bierzmowania oraz małżeństwa. Zgodnie z funkcją przykryty jest haftowanym krzyżykowo obrusem, wyposażony w cerkiewny osiemnastowieczny wieczny krzyż dwustronnie malowany z wyobrażeniem Chrystusa Ukrzyżowanego na jednej stronie i Matki Bożej na drugiej oraz świece w lichtarzach. Z lewej strony ikona św. Jana Chrzciciela z przełomu XVII w., w półpostaci, odzianego w szaty czerwone, jedną ręką błogosławi a w drugiej trzyma rozwinięty zwój, położona do adoracji dla wiernych. Obok bogato zdobiony ręczny krzyż. Nad tetrapodem wisi świecznik wykonany techniką mieszaną z prętów metalowych i elementów drewnianych w całości polichromowany, w kolorze złota. Ramiona zakończone kielichem w formie rozwiniętego kwiatu i tulejami na świece.

Proklamacja Ewangelii odbywa się z wysokiego pulpitu z pochylonym blatem, na którym znajduje się namalowana symetryczna kompozycja kwiatowa(ukr. anałoj) z pocz. XX w., ustawianego na czas czytania przed ikonostasem. Na ścianie północnej nawy, wisi siedemnastowieczna ikona św. Jerzego(święty wojownik z Konstantynopola, żył w IV w., zginął śmiercią męczeńską za wiarę), pierwotnie stanowiła wyposażenie cerkwi w Uhrynowie, a po translokacji do Tarnoszyna została zamalowana i wykorzystana wtórnie jako deska konstrukcyjna do ołtarzyka, i dzięki temu wprawdzie z ubytkami ale ocalała. Święty Jerzy jest przedstawiony na białym koniu w czarne cętki, lewą ręką ściąga za cugle konia, mocno wspartego na zadnich kopytach, w prawej trzyma lancę skierowaną w dół na smoka będącego krzyżówką węża z uskrzydlonym czworonogiem. Święty ubrany jest w srebrną zbroję i w zapięty pod szyję czerwony płaszcz, szeroko rozwiany za plecami. W górnej części ikony nad głową wychyla się z chmur ręka Boża, która błogosławi rycerzowi i wskazuje na sprawcę zwycięstwa. Tło grawerowane, srebrne. Ponieważ ikona uległa dużemu zniszczeniu, dla ocalałej części odtworzono obramienie i odcięte uprzednio fragmenty deski nie podejmując rekonstrukcji zachowanej partii malarskiej. Temat ikony, zawierający liczne odniesienia apokaliptyczne, wyraża ideę walki dobra ze złem, w odniesieniu do paschalnego zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią.

Między otworami okiennymi po przeciwnych stronach nawy umieszono współczesne ikony św. Jozafata i błogosławionego Emiliana Kowcza autorstwa Piotra Humeniuka ze Lwowa. Obydwie postacie zostały przedstawione w pozycji modlitewnej, pokazując stan uduchowienia. Św. Jozafat trzyma w ręku palmę(symbol męczeństwa), a na ikonie Emiliana umieszczono drut kolczasty(nawiązujący do ogrodzenia obozu koncentracyjnego na Majdanku, gdzie zmarł 25 marca 1944 r.).

Na ścianie północnej nawy w ołtarzyku umieszczona została XVII wieczna ikona Matki Boskiej z najstarszej na Lubelszczyźnie cerkwi drewnianej w Korczminie z 1658 roku. Ołtarzyk wykonany w 2006 roku, po zakończeniu ponownych prac konserwatorskich przy ikonie, wzorowany na ramie ikonostasu, wykonany z drewna. Po bokach kolumny rzeźbione z motywami winnej latorośli, ażurowe, umieszczone na cokolikach. Górę zamyka bogato profilowany mandylion z ikoną Matki Bożej, w symbolicznym geście „orantki” z uniesionymi rękami. Otwarte ku górze dłonie symbolizują całkowite oddanie się Bogu i zawierzenie Jego woli.  Dawniej korczmińską ikonę zdobiły dwie sukienki: papierowo-słomkowa i złocona miedziana, zdobiona roślinnym ornamentem oraz licznymi wotami. Ślad po tym, iż za wstawiennictwem Bogurodzicy z ikony chorzy odzyskiwali zdrowie. Brzegi ikony obite są srebrzoną ramą dekorowaną kaboszonami. W górnej części znajdują się drewniane rzeźbione nakładki, ułożone w wewnętrzna oprawę w formie łuku na wspornikach. Ikona namalowana została w typie Hodegetrii(gr. przewodniczka, wskazująca), przedstawiająca Matkę Bożą frontalnie z Dzieciątkiem na lewym reku, które błogosławi prawą ręką, a w lewej trzyma zwój Pisma, symbol mądrości i nauczania. Jezus odziany jest w długą, białą tunikę, przepasaną złotym pasem, patrzy prosto przed siebie ukazując całe swe oblicze. Wierzchnie okrycie(gr. himation) zdobione cienkimi kreskami imitującymi złoto, symbol objawienia się boskich energii.Matka Boża majestatycznie prawą dłonią wskazuje Zbawiciela. Może to być gest prezentacji – wskazania ludziom Syna Bożego lub gest postawy służebnej – przedstawienie Synowi wiernego ludu. Bogurodzica jest przedstawiona w błękitnej sukience, która jest okryta purpurowym długim szalem okrywającym całą postać(gr. maforion). Na głowie oraz ramionach maforion ozdobiony jest trzema gwiazdami, symbolizującymi dziewictwo. Aktualnie również jako ikona cudowna jest otoczona kultem i adorowana przez wiernych.11

Z prawej strony osiemnastowieczny krzyż procesyjny, malowany dwustronnie z przedstawieniami Chrystusa ukrzyżowanego i chrztu w Jordanie. Krzyż posiada trzy belki poprzeczne, na górnej znajduje się napis cyryliczny, ІНЦІ – Jezus Nazareński Król Żydowski, do drugiej najdłuższej przybite są ręce, po bokach słońce i księżyc, a na trzeciej belce, najniższej pośrodku czaszka, co ma symbolizować zwycięstwo nad śmiercią. Na odwrocie Chrystus stojący w nurcie rzeki, ze złożonymi pośrodku rękoma, po bokach Jan Chrzciciel w półpostaci, po drugiej stronie anioł, a nad głową unosi się gołębica – symbol Ducha Świętego.

Na zachodniej ścianie nawy w narożnikach znajdują się feretrony dwustronne w ozdobnych ramach na rozbudowanej podstawie, w którą wsuwane są dwa drążki do niesienia podczas procesji. Z lewej strony przy ścianie północnej znajduje się siedemnastowieczny feretron z ikoną Matki Bożej i św. Mikołaja na rewersie. Natomiast przy ścianie południowej umieszczono osiemnastowieczny feretron z cerkwi w Teniatyskach, który stanowi bogato zdobiona rama, zwieńczona trójkątnym Okiem Opatrzności, oraz ikony Matki Boskiej Śnieżnej i św. Dymitra na rewersie.

Przedsionek-babiniec.

Na zachodniej ścianie przedsionka – babińca znajdują się nadwieszone chóry dla śpiewaków oraz kantora – diaka. Wejście na chór niższy, odbywa się drewnianymi schodami z poziomu babińca. Obok na ścianie południowej tablica upamiętniająca rekonsekrację cerkwi z 8 czerwca 2003 roku. Dostęp do śpiewaczego chóru wyższego, pomostem i schodami przez otwór wycięty w ścianie między babińcem a nawą. Nad chórem wisi osiemnastowieczna ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem z Tarnawki.

W zwieńczeniu ściany zachodniej ornament w formie spirali a nad łukiem arkady, atrybuty biskupie: mitra, pastorał(ukr. żezł) i krzyż, w dekoracji ze stylizowanych gałązek dębowych. Sklepienie w kolorze błękitu z gołębicą w wieńcu z obłoków. Do wnętrza cerkwi prowadzą dwuskrzydłowe drzwi wejściowe, gdzie na nadprożu z zewnątrz znajduje napis erekcyjny: ”Roku 1904 april 8”.

W babińcu na ścianie północnej znajduje się ikona Sobór Świętego Michała Archanioła z XVII w.. Przedstawienie ukazuje w centrum Archanioła Michała odzianego w zbroję i żołnierski chiton, trzyma w rekach medalion z wizerunkiem Chrystusa Emmanuela. Zbawiciel ukazany w młodzieńczej półpostaci jako odwiecznie istniejący Logos, dwiema rękoma błogosławi. Michał stoi na ozdobnym podnóżku w formie poduszki, która podkreśla jego bezcielesny charakter. We włosach ma wplecione cienkie wstążki odsłaniające uszy, które symbolizują wsłuchiwanie się w wolę bożą. Po bokach stoją archaniołowie Gabriel i Rafał trzymający w rękach kule lustrzane oznaczające odzwierciedlenie woli Bożej, z napisami „Święty, święty”(scs. swiat, swiat), nawiązującymi do Chwały Jahwe z wizji w Księdze Izajasza w której prorokowi dane było ujrzeć majestat Bożej świętości, aby mógł ją ogłosić ludziom. „Ujrzałem Pana, siedzącego na […] wyniosłym tronie […]. Serafiny stały ponad Nim […]. I wołał jeden do drugiego: «Święty, Święty, Święty jest Pan Zastępów. Cała ziemia pełna jest Jego chwały»” (Iz 6,1-3). Zarówno poduszka na której stoi Michał, jak również białe suknie archaniołów zdobione są czerwono czarnymi wzorami haftów ludowych.

Na balustradzie chóru nad głowami wchodzących do cerkwi wiernych znajduje się osiemnastowieczna wieczna ikona Matki Boskiej Welonu(ukr. Pokrowa), z cerkwi greckokatolickiej w Ruszelczycach, zawieszona jako wizerunek Matki Boskiej orędowniczki i opiekunki ludu, która trzyma rozciągnięty szal(ukr. omofor). Welon Maryi ma charakter płaszcza opiekuńczego, pod którym klęczą po Jej prawej ręce, przedstawiciele Kościoła z papieżem w tiarze i biskupami we wschodnich i łacińskich mitrach, zaś po Jej lewej ręce władcy świeccy, król i książęta w aktualizowanych strojach. W nawie w ławach cerkiewnych chorągwie procesyjne z 1837 r. z cerkwi w Rudawce.

Na ścianie północnej przedsionka – babińca zostały umieszczone ikony św. Jana Chryzostoma oraz Trzech Hierarchów, św. Bazylego, Grzegorza Teologa i Jana Chryzostoma, w szatach biskupich tradycji wschodniej, z księgami w ręku.

Piękno atrybutem Boga

We wnętrzu lubelskiej cerkwi dominują dwa kolory zielony i niebieski. Ściany przedsionka – babińca, nawy prezbiterium oraz ośmiobocznego tamburu pokrywają różne odcienie zieleni. Środkowa strefa ścian jasno zielona miejscami przechodzi w kolor oliwkowy. W dolnej strefie ścian nawy i przedsionka na wysokości cokołu wykonano marmuryzację w kolorze oliwkowym. W prezbiterium cokół ma kolor ciemnozielony. Różne stopnie nasycenia zielenią, wyrażają spokój, nadzieję, odpoczynek, kontemplację. Górne strefy cerkwi czyli podniebie kopuły, sufity przedsionka i prezbiterium zostały pomalowane w różnych odcieniach błękitu miejscami przechodzącego w ciemnoniebieski. Kolor błękitu to kolor transcendentny, oznacza niebo i przenosi wyobraźnię w inny wymiar należący do sfery Boga, nadprzyrodzony i wieczny. Obecna polichromia lubelskiej cerkwi jest z początku wieku dwudziestego ale przy drzwiach na ścianie południowej jest świadek ze śladami polichromii z osiemnastego wieku.

Piękno w swym metafizycznym rozumieniu objawiając się w stworzeniach, jest także widoczne w artystycznej twórczości sakralnej. Wnętrze cerkwi ukazuje piękno świata należącego do sfery Boga, nadprzyrodzonego, transcendentnego, który jest uchwytny w zupełnie innych kategoriach niż świat naturalny, ziemski, widzialny. Architektura i ikonografia cerkiewna przy pomocy odpowiednich środków artystycznych, takich jak: proporcje, formy, kolorystyka, światło, usiłuje unaocznić odblask Boskiego piękna. Obecność w świątyni form plastycznych nie ogranicza się jedynie do polichromii i ikonostasu, zauważyć je można wszędzie. Na przykład ewangeliarz i krzyż na ołtarzu, księgi, naczynia i szaty liturgiczne, są również dziełami artystycznymi. Wszystko, to po to aby przybliżyć rzeczywistość sacrum, czyli tego co święte. Również nabożeństwa w Kościele wschodnim, zwłaszcza liturgia eucharystyczna, nieszpory, jutrznia, mają charakter artystycznego dramatu, który przedstawia i uobecnia historię zbawienia oraz jest wyrazem wiary i doświadczenia religijnego. W bizantyjskiej tradycji architektura cerkiewna jest „ikoną świata” niebiańskiego, a forma architektoniczna i ikonografia jest w niej organizującą zasadą tworzącą duchową przestrzeń dla liturgii, w którą każdy wierny wpisuje się jako obraz Boży. A wszystko to służy jednemu celowi – ukierunkować wierzącego na kontemplowanie piękna przyszłego świata, pomóc w „odłożeniu wszelkich trosk życiowych” i skierowaniu serca oraz umysłu ku Bogu.

W dziejach lubelskiej cerkwi w sposób naturalny lub wymuszony następowały nawarstwienia, każda epoka zostawiała jakiś ślad po sobie a w wyniku podwójnej translokacji w obiekcie znalazły się przedmioty z różnych okresów. Nie jest to zatem zespół zabytków ruchomych z jednej świątyni czy też z jednego określonego okresu. Powstawały i były wykorzystywane w różnych miejscach, czasem dosyć odległych, w różnym czasie i dopiero w momencie aranżacji wnętrza w Lublinie zostały połączone w jedną całość. I chociaż są niejako wyrwane z pierwotnego kontekstu i z otoczenia, dla którego powstawały, to w nowych warunkach udało się stworzyć z nich ciekawą, oryginalną, estetycznie harmonijną całość, która tworzy klimat sprzyjający modlitwie. Tworzyli zabytki zgromadzone w lubelskiej cerkwi anonimowi artyści i rzemieślnicy, których twórczość wyrastała z lokalnej regionalnej tradycji, pokazując tym samym potrzeby i pragnienia estetyczno-sakralne ludzi z regionu pogranicza: sokalszczyzny, tomaszowszczyzny, ale i podkarpacia. Eksponowane wyposażenie stanowi zarówno wartości artystyczno-estetyczną, ale również emocje ludzi i przeżycia twórców. Nawarstwienie i kompilacja różnych elementów, wiążą ze sobą pokolenia i przypomina tych, którzy modlili się w tej świątyni. Zabytki ruchome i sprzęt liturgiczny są przesiąknięte religijnością całych pokoleń. A aranżacja z dawnych i współczesnych elementów wyposażenia tworzy więź pokoleń, która przez działania wojenne i powojenne została w znaczący sposób naruszona a w wielu przypadkach drastycznie przerwana.

Cerkiew jest, miejscem, modlitewnego spotkania, i uczestnictwa w Liturgii, zaś wyposażenie oraz aranżacja wnętrza stwarzają klimat sprzyjający przeżyciu metafizycznemu. Poprzez estetykę, kolorystykę i harmonię, piękno wprowadza w nastrój modlitewny i sprzyja skupieniu i kontemplacji. Wnętrze lubelskiej cerkwi mimo, iż jest mozaiką obiektów pochodzących z wielu obiektów w większości już nieistniejących, tworzy przestrzeń sakralną, która w oryginalny sposób łączy wymogi tradycji liturgicznej z poszanowaniem charakteru zabytkowego i estetycznego a dzięki udanej aranżacji tworzy jednolity stylistycznie zespół. Wyposażenie razem z wystrojem są przestrzenią, dzięki której obecni na Liturgii widzą oczyma wiary świat duchowy. Jest to instrument, umożliwiający człowiekowi wierzącemu kontakt ze światem nadprzyrodzonym i otwierający dostęp do rzeczywistości niedostępnej w kategoriach naturalnych.

1Maria Łesiów urodziła się w miejscowości Uhrynów na Sokalszczyźnie, obecnie parafianka, jej dziadek Oleksander Hnatiuk (1863-1945) był kantorem(ukr. diak) w translokowanej do Lublina cerkwi. Małżeństwo Michał i Maria Łesiowowie stali się mecenatami renowacji siedemnastowiecznego ikonostasu oraz wielu innych elementów wyposażenia lubelskiej cerkwi.

2 B. Seniuk, Zarys dziejów cerkwi pw. Narodzenia NMP translo-kowanej z Tarnoszyna do Muzeum Wsi Lubelskiej, [w:] „Lubelszczyzna”, Lublin 1996, nr 3, 2/96, s. 152-180.

3 PP Pracownia Konserwacji Zabytków, Oddział w Warszawie, Pracownia Malarstwa, Dokumentacja konserwatorska. Miejscowość: Teniatyska. Obiekt: fragmenty z ikonostasu 23 ikony, Warszawa 1966, s. 2.

4 M. Janocha, Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 2001, s. 127.

5 Chusta św. Weroniki jest ilustracją wykorzystywaną w tradycji zachodniej.

6 R. Zilinko, Zachodnioukraińska sztuka cerkiewna. Część II, Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej Łańcut – Kotań 17–18 kwietnia 2004 roku, Łańcut 2004, s. 327-335.

7 W ikonografii bizantyjskiej przez ikonę typu Deisis rozumie się trzyosobową kompozycję przedstawiającą Chrystusa jako zwycięskiego Pana nieba i ziemi (Pantokrator) w centrum obrazu, pomiędzy Matką Bożą i Janem Chrzcicielem, występujących w roli orędowników.

8 Blacherniotissa, od gr. Blachernai – nazwa dzielnicy w północno-zachodniej części Konstantynopola, gdzie w absydzie kościoła znajdował się wizerunek Bogurodzicy orantki. Inną popularną ikoną z Blachernai było przedstawienie Bogurodzicy zwane Platytera, ukazujące orantkę z popiersiem Chrystusa Emmanuela w medalionie na piersiach.

9 Prace konserwatorskie przy ikonostasie prowadzili: I. Slusarenko, B. Iwaniw, A. Linynśkyj, O. Sojka, I. Kostećkyj ze Lwowa.

10 Z relacji pani Marii Łesiów, wnuczki Ołeksandra Hnatiuka wynika, iż był to kantor(diak), który całe swoje życie poświęcił modlitwie liturgicznej. Uczestniczył we wszystkich nabożeństwach odprawianych w cerkwi. Oddany całkowicie powołaniu, któremu służył bardzo gorliwie.

11 Ikona Matki Boskiej Korczmińskiej czczona przez grekokatolików i łacinników od XVII w. Istniała specjalna księga, w której zapisywano cudowne przypadki, głównie uzdrowienia, dokonane za Jej wstawiennictwem. Niestety księga ta zaginęła. Po II Wojnie Światowej od połowy lat 50 ikonę przeniesiono do kościoła w Machnówku. W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia ikonę poddano zabiegom konserwatorskim. Po zakończeniu prac renowacyjnych obraz eksponowano w galerii Fundacji św. Włodzimierza w Krakowie. W trakcie prac konserwatorskich zdjęto z ikony dwie osiemnastowieczne sukienki(papierowo-słomkową i z pozłoconej blachy miedzianej). Są prezentowane w galerii Fundacji na kopii obrazu. Od 26.10.1998 roku cudowna ikona znajduje się i jest czczona w  cerkwi p.w. Narodzenia NMP w Lublinie, zaś w korczmińskiej cerkwi umieszczono kopię wykonaną w 2004 r. we Lwowie przez Anatolja i Wiktora Melnyk. W roku 2006 ikona została poddana po raz kolejny zabiegom konserwatorskim przez Irenę Ślusarenko z Lublina.
ks. Stefan Batruch