Wschodniochrześcijańska architektura sakralna

Wschodniochrześcijańska architektura sakralna

Kościoły wschodniochrześcijańskie budowano od samych początków na planie krzyża równoramiennego, dzięki czemu wnętrze posiadało charakter statyczny, scentrowany pod kopułą, która osłaniała modlących się. W koncepcjach architektonicznych główny akcent stawiano na stworzenie klimatu spokoju i kontemplacji, umożliwienie zwrócenia się do wnętrza i doświadczeniu obecności Boga.

Formy architektoniczne przybierały zazwyczaj kształt krzyżowo-kopułowy. Natomiast struktura nawiązywała do trzyczęściowego podziału Świątyni Jerozolimskiej: prezbiterium z ołtarzem we wschodniej części, nawa – w centralnej, przedsionek – w zachodniej. Część ołtarzowa również przypominała starotestamentowe Święte Świętych, gdzie w czasie liturgii wchodzą tylko duchowni. W tradycji wschodniej prezbiterium od nawy oddziela przegroda ikonostasowa, co również jest pewną analogią do zasłony w Świątyni Jerozolimskiej.

Wchodząc do wnętrza cerkwi, wkraczamy w zupełnie inny świat, w którym formy, wystrój i ozdoby tworzą przestrzeń sakralną i są nie tylko zgodne z bizantyjską duchowością, ale posiadają również własne znaczenie. Cerkwie są orientowane czyli zwrócone częścią ołtarzową w kierunku wschodnim, skąd wschodzi słońce, co symbolizuje zwrócenie się ku Bogu, który jest światłością. Przeciwległa zachodnia strona świątyni symbolizuje zachód słońca czyli stan istnienia pogrążony w ciemnościach.

Różnorodność form architektonicznych jest ściśle powiązana z liczbą kopuł, wieńczących cerkwie. Jedna kopuła symbolizuje Boga Jedynego, trzy – Trójcę Świętą, pięć – Chrystusa i czterech ewangelistów, siedem – sakramenty Kościoła, dziewięć – to liczba zastępów anielskich, trzynaście – apostołów. Formy kopuł przypominają swoim kształtem płomienie świecy.

Wertykalnie świątynia dzieli się na dwie strefy – górną i dolną. Górna, czyli przestrzeń pod kopułą, symbolizuje sferę niebios, natomiast dolna świat ziemski. Zgodnie z tym podziałem rozmieszczone są polichromie. Świątynia i wszystkie elementy z nią związane mają stanowić czytelny znak przybliżający człowiekowi obecność Boga i wprowadzać go w rzeczywistość nadprzyrodzoną. Architektura cerkiewna nie istnieje bez odniesienia do Boga. Powodem, dla którego została realizowana, jest chwała Boża. Należy pamiętać jednak, iż wszelkie analogie, obrazy, czy pojęcia nie potrafią w sposób adekwatny wyrazić natury i działania Boga, gdyż jest On transcendentny. Całkowite poznanie Boga jest niedostępne nie tylko ze względu na ograniczone możliwości poznawcze człowieka, lecz przede wszystkim dlatego, że Bóg jest inny, nieograniczony i doskonały. Bóg jest tajemnicą (misterium). Pojęcie Boga przekracza wszelkie ludzkie kategorie myślenia i pojmowania. Ludzkie słowa i formy nie są w stanie wyrazić do końca istoty Boga. Sztuka zatem spełnia w życiu człowieka wierzącego służebną rolę. Przede wszystkim stara się ułatwić kontakt z Bogiem i światem nadprzyrodzonym, jest wreszcie pewnego rodzaju tłem dla liturgii tworząc klimat ułatwiający skupienie i modlitwę.

Świątynia często jest porównywana do arki Noego, w której wierni ratują się pośród burzliwych fal namiętności świata, lub do łodzi Piotra, w której zebrani są apostołowie, płynący wraz ze Zbawicielem do nowego portu – do Niebieskiej Jerozolimy. Statek od dawna był symbolem Kościoła. Nie przypadkiem główna przestrzeń świątyni nazywana jest „nawą”.

W zasadzie każda cerkiew ma swój własny indywidualny model aranżacji wnętrza, ale istnieje także pewien wspólny schemat, którego przestrzega się przy projektowaniu.

W kopule, która usytuowana jest w centralnej części świątyni, na ogół umieszcza się przedstawienie Chrystusa Wszechwładcy(pantokratora). Ubranego w czerwoną tunikę i zielony płaszcz. Prawą ręką błogosławi, w lewej trzyma Księgę Życia. Księga jest zamknięta, gdyż tylko On zna wyroki Boga. Kopułę z nawą łączą tambury, na których umieszcza się wizerunki ewangelistów. Łuki i sklepienia są mostami między dwoma przestrzeniami oraz światami i na nich zwykle przedstawieni są apostołowie. Na kolumnach się malowane wizerunki świętych i męczenników, którzy otrzymali miano filarów Kościoła. Na sklepieniach i ścianach znajdują się sceny z Nowego i Starego Testamentu a ich układ zależy od teologiczno-artystycznego programu świątyni.

Ikonografia wschodniej ściany cerkwi różni się od zachodniej. Wschodnia jest poświęcona Chrystusowi i Bogurodzicy. We wczesnych świątyniach, gdy przegroda ołtarzowa nie była wysoka, w absydzie umieszczano główny obraz świątyni – Chrystusa Wszechwładcę(pantokratora), często na tronie, jako Króla królów, lub Bogurodzicy w postaci Orantki, bądź zasiadającej z Dzieciątkiem na tronie jako Królowa Niebios.

W prezbiterium sprawowana jest Eucharystia i dlatego na wschodniej ścianie w sposób naturalny pojawia się kompozycja „Komunia Apostołów” lub „Ostatnia Wieczerza”. Jest to w istocie jedna i ta sama kompozycja, ale w jej pierwszym wariancie dana jest jej interpretacja liturgiczna, a w drugim – historyczna. W niektórych świątyniach w prezbiterium umieszcza się kompozycję „Liturgia świętych Ojców”. Na płaskiej części wschodniej ściany z zasady przedstawiane jest Zwiastowanie. Od momentu, gdy w cerkwiach pojawił się ikonostas, scena Eucharystii została przeniesiona na ikonostas i umieszczana jest nad królewską bramą.

Niższy rząd często zajmują postacie Ojców Kościoła. Jeśli na wschodniej ścianie skoncentrowane są sceny odnoszące się do Wcielenia i zbawienia, to na zachodniej – znajdują się sceny dotyczące początku i końca świata. Często przedstawiane są w tej części świątyni kompozycje na temat sześciu dni stworzenia. Jednakże najważniejszą sceną zachodniej ściany jest kompozycja „Sądu Ostatecznego”. Jej znaczenie polegać ma na tym, iż człowiek, wychodząc na zewnątrz, powinien pamiętać o swojej odpowiedzialności przed Bogiem. Generalnie program ikonograficzny świątyni przedstawia główne wątki dotyczące historii zbawienia.

W cerkwiach ogromną rolę odgrywa ikonostas, którego wysokość i rozmiary ulegały stopniowym przeobrażeniom w ciągu wieków. W najstarszych cerkwiach były rozpowszechnione jednorzędowe, niewysokie przegrody ołtarzowe. Na przełomie XIV i XV wieku ikonostasy posiadały już trzy rzędy. W XVI wieku dodano czwarty, a w XVII wieku piąty i w ten sposób ukształtował się klasyczny ikonostas pięciorzędowy.

Ikonostas łącząc nawę z prezbiterium ukazuje również misterium świata niebiańskiego oraz pełni rolę edukacyjną. Jest narzędziem, które umożliwia kontakt ze światem nadprzyrodzonym, otwiera dostęp do rzeczywistości niebiańskiej. Ikony umieszczone na ikonostasie nie są wiernym odbiciem czy też portretem, lecz mają charakter symboliczny ukazujący inny wymiar rzeczywistości, która niczego nie zamyka, lecz stwarza wrażenie istnienia czegoś, co się jeszcze za tą widzialną przestrzenią kryje, a czego należy się domyślać. W pierwszym, najniższym rzędzie w samym centrum znajduje się królewska brama symbolizująca wejście do królestwa Bożego a na niej przedstawiona jest scena zwiastowania. Po prawej stronie znajduje się ikona Chrystusa, a po lewej – ikona Bogurodzicy Hodegetrii(wskazująca drogę), następnie świętego lub święto, ku czci którego została zbudowana cerkiew oraz ikona św. Mikołaja. Poza królewską bramą w pierwszym rzędzie znajdują się także drzwi diakońskie. Drugi rząd zajmują ikony świąt, na początku „Narodzenie Bogurodzicy” (od tego święta, zaczyna się rok liturgiczny w Kościele Wschodnim), a następnie: „Wprowadzenie Bogurodzicy do świątyni”, „Zwiastowanie”, „Narodzenie Chrystusa”, „Chrzest w Jordanie”, „Przemienienie Pańskie”, „Wskrzeszenie Łazarza”, „Wjazd do Jerozolimy”, „Ukrzyżowanie”, „Zmartwychwstanie”, „Wniebowstąpienie „, „Zstąpienie Ducha Świętego”, „Zaśnięcie Najświętszej Bogurodzicy”, niekiedy umieszcza się także ikony „Podwyższenia Krzyża” i „Opieki Bogurodzicy”. W rzędzie świąt rozmieszczone są niekiedy ikony poświęcone wydarzeniom okresu paschalnego: „Kobiety niosące wonności przy grobie Pańskim”, „Uzdrowienie paralityka”, „Rozmowa z Samarytanką przy studni Jakubowej”. Trzeci rząd zajmują apostołowie. W centralnej części znajduje się ikona Zbawiciela w chwale(deisis), zasiadającego na tronie, jako zwycięskiego Pana nieba i ziemi. Po Jego prawej stronie stoi Bogurodzica, a po przeciwnej – Jan Chrzciciel, oboje występują w roli orędowników, a za nimi

dwunastu apostołów. Czwarty rząd, zwany jest prorockim. Po środku rzędu obok Izajasza, Ezechiela, Daniela, królów Dawida i Salomona umieszczana jest ikona Bogurodzicy przedstawiona w ikonograficznym wariancie „Wcielenia”. Piąty rząd, który ukształtował się najpóźniej, przedstawia starotestamentowych mężów wiary – Abrahama, Izaaka, Jakuba, Noego, Melchizedeka. Na szczycie ikonostasu znajduje się scena ukrzyżowania wraz z stojącymi obok Bogurodzicą i Janem Ewangelistą. Pełny ikonostas – to dzieło modlitewno artystyczne. Jest tworzony w kontekście modlitewnym i dla modlitwy. Łączy świat widzialny z niewidzialnym, ukrytym i tajemniczym. Jego naturalnym środowiskiem jest świątynia i liturgia.

Piękno w swym metafizycznym rozumieniu jest atrybutem Absolutu – Boga. Jego piękno objawiając się w stworzeniach, jest także widoczne w artystycznej twórczości sakralnej. Wnętrze cerkwi ukazuje piękno świata należącego do sfery Boga, nadprzyrodzonego, transcendentnego, który jest uchwytny w zupełnie innych kategoriach niż świat naturalny, ziemski, widzialny. Architektura i ikonografia cerkiewna przy pomocy odpowiednich środków artystycznych, takich jak: proporcje, formy, kolorystyka, światło, usiłuje unaocznić odblask Boskiego piękna.

Obecność w świątyni form plastycznych nie ogranicza się jedynie do polichromii i ikonostasu, zauważyć je można wszędzie. Na przykład ewangeliarz i krzyż na ołtarzu, księgi, naczynia i szaty liturgiczne, są również dziełami artystycznymi. Wszystko, to po to aby przybliżyć rzeczywistość sacrum, czyli tego co święte. Również nabożeństwa w Kościele wschodnim, zwłaszcza liturgia eucharystyczna, nieszpory, jutrznia, mają charakter artystycznego dramatu, który przedstawia i uobecnia historię zbawienia oraz jest wyrazem wiary i doświadczenia religijnego. W bizantyjskiej tradycji architektura cerkiewna jest „ikoną świata” niebiańskiego, a forma architektoniczna i ikonografia jest w niej organizującą zasadą tworzącą duchową przestrzeń dla liturgii, w którą każdy wierny wpisuje się jako obraz Boży. A wszystko to służy jednemu celowi – ukierunkować wierzącego na kontemplowanie piękna przyszłego świata, pomóc w „odłożeniu wszelkich trosk życiowych” i skierowaniu serca oraz umysłu ku Bogu.

Stefan Batruch

Zdjęcie do artykułu pochodzi z: http://volya.if.ua/2013/02/patriarshyj-sobor-uhkts-u-kyjevi-osvyatyat-18-serpnya/