Wielki Post przygotowaniem do Wielkanocy

Wielki Post przygotowaniem do Wielkanocy

W  bieżącym roku wyznawcy Kościoła Wschodniego będą obchodzić Święta Wielkanocne razem z łacinnikami, czyli 20 kwietnia zgodnie z kalendarzem gregoriańskim a według kalendarza juliańskiego to będzie 7 kwietnia.

Różnica w datach wynika z tego, iż wcześniejszy kalendarz juliański(od Juliusza Cezara), który początkowo dobrze spełniał swoją funkcję, jednak stopniowo dopatrzono się, że rok kalendarzowy jest około jedenaście minut krótszy niż to wcześniej obliczono. Błąd ten został skorygowany w 1582 roku przez papieża Grzegorza XIII, który wydał rozporządzenie, że dzień 5 października tego roku stanie się dniem 15 października (przesunięto kalendarz o 10 dni) zachowując jednak następstwo dni tygodnia (po czwartku nastąpił piątek). Nie wszyscy byli z tego rozwiązania zadowoleni. Wielu uważało, że zabrano im 10 dni życia. Z tego też powodu wybuchły nawet zamieszki. Mimo sprzeciwu nowy kalendarz rozpowszechniał się szybko. Polska przyjęła go oficjalnie w roku 1586, Anglia w 1752, Japonia w 1873. Najpóźniej, bo w roku 1923, nowy kalendarz przyjęła Grecja. Jeżeli papież nie podjął by takiej akcji, daty kalendarza coraz bardziej rozbiegałyby się z porami roku. Różnica 10 dni z XVI wieku, zwiększyła się obecnie do dni 13-tu, a w 2100 roku przybędzie kolejny, 14-ty dzień różnicy. Przez dwa wieki chrześcijanie spierali się, kiedy powinna być obchodzona Wielkanoc. Dopiero podczas soboru w Nicei 325 roku ustalono, że będzie to niedziela po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, jest, więc to święto ruchome: może wypaść najwcześniej 22 marca, a najpóźniej 25 kwietnia.

Wielkanoc (Pascha) – najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie zarówno na Wschodzie jak  Zachodzie upamiętniające śmierć krzyżową i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, poprzedza Wielki Post. Wierni przygotowują się do świąt Zmartwychwstania Pańskiego w ciągu sześciotygodniowego postu czyli 40-dniowego, w czasie, którego w środy i piątki odprawiana jest Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów.

Wielki Post zaczyna się od poniedziałku po Niedzieli Przebaczenia i polega w głównej mierze na rezygnacji z niektórych potraw i umiarkowaniu w sposobie bycia. Od najdawniejszych czasów używano postu jako ćwiczenia w wytrwałości religijnej, zaliczano post do dobrych uczynków i doceniano jego wartość jako pokuty oczyszczającej. Zachowywanie postu przed Wielkanocą jest obowiązkiem każdego chrześcijanina.

Wielki Post wieńczy Niedziela Palmowa zwana również Wierzbną lub Kwitną. Tego dnia, wierni uczestniczą w Liturgii, podczas której  poświęca się palmy, na pamiątkę triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Często palmę zastępują gałązki wierzby, która ucieleśnia zmartwychwstanie oraz odrodzenie i przebudzenie z zimowego letargu. Po Liturgii zabiera się je do domu- na szczęście, gdzie będą przechowywane przez cały rok pod ikonami. Teksty liturgiczne czytane podczas obrzędu poświęcenia nawiązują do tekstów starotestamentalnych. Przypominana jest scena po potopie z Księgi Rodzaju, kiedy to Noe wypuścił z arki gołębia (symbol Ducha Świętego), który powrócił niosąc w dziobie listek z drzewa oliwnego. Poświęconymi gałązkami smaga się również życząc sobie wzajemnie zdrowia i powodzenia.

Od poniedziałku do środy wierni biorą udział w Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, której twórcą uważa się papieża Grzegorza i jest to nabożeństwo  odprawiane wyłącznie w okresie wielkopostnym a stanowią je połączone w oryginalny sposób nieszpory z komunią św.

W Wielki Czwartek w  rannych godzinach odprawiana jest liturgia św. Bazylego na pamiątkę ustanowienia sakramentu kapłaństwa i Eucharystii oraz nabożeństwo Męki Pańskiej (Strasti), podczas którego czytanych jest 12 fragmentów z czterech Ewangelii opisujących Pasję Jezusa.

Wielki Piątek, to wspomnienie męki Jezusa, w tym dniu nie ma Mszy św., podobnie zresztą jak u łacinników a w godzinach rannych odprawia się uroczyście Liturgię Godzin  zwaną Godzinami Królewskimi, po południu natomiast wierni biorą udział w nieszporach(weczirni –  w Kościele rzymskim w tym czasie zwykle odbywa się Nabożeństwo Męki Pańskiej), na których pod koniec wynosi się całun(płaszczanicę) – rodzaj ikony z wizerunkiem ciała Jezusa po Jego śmierci, owinięte w płótno. Procesja przy śpiewie stychyry(poetyczno-biblijne rozważania o złożeniu Jezusa do grobu)umieszcza całun(płaszczanicę)na środku cerkwi – gdzie będzie adorowany do późnej nocy Wielkiej Soboty. W ciągu roku na co dzień bogato zdobiony całun-płaszczanica wisi na ścianie  prezbiterium. Cały dzień, podobnie jak w Kościele rzymskokatolickim, obowiązuje post gatunkowy i ilościowy, co oznacza całkowitą wstrzemięźliwość od mięsa oraz ograniczenie ilości spożywanych pokarmów.

W Niedzielę Wielkanocną, u grekokatolików zwaną Wielkim Dniem(Wełykdeń) lub w Wielką Sobotę, zależnie od miejscowego zwyczaju, podobnie jak to jest u łacinników poświęca się pokarmy przeznaczone na świąteczny stół. W przystrojonym koszyku, niesie się po odrobinie wszystkich najważniejszych dań świątecznych. W zależności od regionu, zawartość koszyków jest różna. Prawie zawsze znajduje się tam przeniczne ciasto wielkanocne zwane paschą, masło, ser, kiełbasa, sól, chrzan. Oczywiście nie może zabraknąć pisanek, które symbolizują początek wszelkiego istnienia, stąd ich powiązanie z wydarzeniem Zmartwychwstania. Wśród wzorów charakterystycznych dla pisanek malowanych przez grekokatolików najczęstszymi są motywy solarne, ale w zależności od regionu mogą to być np. archetypiczne figury geometryczne. I tak na przykład szlaczki utworzone z różnych figur symbolizują nieskończoność, czerwień i biel oznaczają szacunek, czerń w połączeniu z bielą cześć ziemi, zieleń symbolizuje odrodzenie przyrody i miłość, natomiast brąz szczęście. Barwniki otrzymuje się najczęściej z roślin. Na kolor brązowy gotują się jajka w łupinach cebuli lub odwarze z kory, na fioletowy w listkach kwiatu malwy, na kolor zielony w listkach młodego żyta.

W Wielką Sobotę odprawia się nieszpory wraz z liturgią św. Bazylego w czasie której śpiewany jest hymn na pamiątkę chrztu katechumenów z pierwszych wieków chrześcijaństwa, „Wy, którzy przyjęliście Chrzest w imię Chrystusa w Chrystusa przyoblekliście się”, czytany jest także fragment psalmu 82 -„Z martwych powstań Boże, odbądź sąd nad ziemią, albowiem wszystkie narody są Twoją własnością.” W drugiej połowie Liturgii kapłan zmienia postne czerwone szaty na białe symbolizujące odrodzenie i odczytuje ostatni fragment Ewangelii Mateusza mówiący o pustym grobie.

Okres postu, dodatkowych umartwień i wyciszenia, kończy się uroczystą jutrznią wielkanocną, która rozpoczyna się wczesnym rankiem o świcie w Niedzielę Wielkanocną. Śpiewany jest wtedy uroczyście  hymn „Chrystus zmartwychwstał i swoją śmiercią zwyciężył śmierć a pozostającym w grobach darował życie.”

W poprzedzającej liturgię procesji  noszona jest wraz z Ewangelią ikona Chrystusa schodzącego w otchłani, który wyrywa z czeluści zła umarłych. Celebranci wraz z procesją wiernych zatrzymują się przed zamkniętymi drzwiami świątyni. Kapłan trzy razy stuka krzyżem do drzwi, po czym zgromadzeni wchodzą do środka, całun(płaszczenica) zostaje przeniesiony na ołtarz, gdzie pozostanie przez okres 40 dni do wniebowstąpienia.

Przed zakończeniem Mszy błogosławi się  wielkanocny chleb pszenny  czyli artos – na który nakłada się ikonę Chrystusa zmartwychwstałego. Artos przez cały tydzień(światły)zwany też Jasnym Tygodniem jest wystawiony w cerkwi aż do niedzieli św. Tomasza nazywanej również Antypaschą, po czym chleb rozdrobniony przekazuje się wiernym. Zgodnie z tradycją w okresie po Wielkanocy odbywają – „haiwki” – wspólne zabawy świąteczne wraz ze śpiewami i korowodani wykonywane głównie w oktawie Zmartwychwstania. Rozlega się uroczyste bicie dzwonów, które na czas od Wielkiego Piątku ucichły a w ich zastępstwie używano kołatek. Święta Wielkanocne dla są też okazją do wspólnego świętowania, spotkań w gronie najbliższej rodziny, sąsiadów i przyjaciół.

Niezwykłość Świąt Wielkanocnych, ich treść oraz bogactwo zwyczajów spowodowały, że jest to jedno z najważniejszych uroczystości w całym roku liturgicznym nacechowane radością i  w sposób bardzo bezpośredni dotykające fundamentalnych prawd życia eschatologicznych, cierpienia, śmierci i z martwych powstania.