Wielkanoc w Kościele Wschodnim

Do dnia dzisiejszego wyznawcy Kościoła Wschodniego zarówno grekokatolicy jak i prawosławni, w przeciwieństwie do rzymskich katolików i protestantów, posługują w liturgii kalendarzem juliańskim. Efektem tego jest przesunięcie terminów obchodów świąt Wielkanocnych.

Kalendarz juliański(od Juliusza Cezara) początkowo dobrze spełniał swoją funkcję, jednak stopniowo dopatrzono się, że rok kalendarzowy jest około jedenaście minut krótszy niż to wcześniej obliczono.

Błąd ten został skorygowany w 1582 roku przez papieża Grzegorza XIII, który wydał rozporządzenie, że dzień 5 października tego roku stanie się dniem 15 października (przesunięto kalendarz o 10 dni) zachowując jednak następstwo dni tygodnia (po czwartku nastąpił piątek). Nie wszyscy byli z tego rozwiązania zadowoleni. Wielu uważało, że zabrano im 10 dni życia. Z tego też powodu wybuchły nawet zamieszki.

Mimo sprzeciwu nowy kalendarz rozpowszechniał się szybko. Polska przyjęła go oficjalnie w roku 1586, Anglia w 1752, Japonia w 1873. Najpóźniej, bo w roku 1923, nowy kalendarz przyjęła Grecja. Jeżeli papież nie podjął by takiej akcji, daty kalendarza coraz bardziej rozbiegałyby się z porami roku. Różnica 10 dni z XVI wieku, zwiększyła się obecnie do dni 13-tu, a w 2100 roku przybędzie kolejny, 14-ty dzień różnicy.

W tym roku grekokatolicy obchodzą Święta Wielkanocne 5 tygodni później, czyli 5 maja lub mówiąc ściślej 22 kwietnia według kalendarza juliańskiego.
Wielkanoc (Pascha) – najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie zarówno na Wschodzie jak Zachodzie upamiętniające śmierć krzyżową i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Poprzedza uroczystości Wielki Tydzień zwany też Tygodniem Męki (Strasnyj Tyżdeń) w którym wspomina się zdradę i mękę Chrystusa.
Przez dwa wieki chrześcijanie spierali się, kiedy powinna być obchodzona Wielkanoc. Dopiero podczas soboru w Nicei 325 roku ustalono, że będzie to niedziela po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, jest, więc to święto ruchome: może wypaść najwcześniej 22 marca, a najpóźniej pod koniec kwietnia. Z dniem Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych świąt chrześcijańskich, tradycji bizantyjskiej jak i łacińskiej m.in.: Wniebowstąpienie oraz Zesłanie Ducha Świętego.

U Żydów natomiast pascha to uroczystość obchodzona na pamiątkę wybawienia narodu z niewoli egipskiej. Odczytuje się na tę okoliczność odpowiednie wersety z Biblii opisujące wybawienie pierworodnych od śmierci oraz odmawia się specjalne modlitwy i śpiewa okazjonalne pieśni.

Wierni Kościoła greckokatolickiego przygotowują się do świąt Zmartwychwstania Pańskiego w ciągu sześciotygodniowego postu, w czasie, którego w środy i piątki odprawiana jest Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów.

Wielki Post wieńczy Niedziela Palmowa zwana również Wierzbną lub Kwitną. Tego dnia, wierni uczestniczą w Liturgii, podczas której poświęca się palmy, na pamiątkę triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy. U grekokatolików palmę zastępują gałązki wierzby, która ucieleśnia zmartwychwstanie oraz odrodzenie i przebudzenie z zimowego snu. Po Liturgii zabiera się je do domu- na szczęście, gdzie będą przechowywane przez cały rok pod ikonami. Teksty liturgiczne czytane podczas obrzędu poświęcenia nawiązują do tekstów starotestamentalnych. Przypominana jest scena po potopie z Księgi Rodzaju, kiedy to Noe wypuścił z arki gołębia (symbol Ducha Świętego), który powrócił niosąc w dziobie listek z drzewa oliwnego. Poświęconymi gałązkami smaga się również życząc sobie wzajemnie zdrowia i powodzenia.

Od poniedziałku do środy wierni biorą udział w Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, której twórcą uważa się papieża Grzegorza i jest to nabożeństwo odprawiane wyłącznie w okresie wielkopostnym a stanowią je połączone w oryginalny sposób nieszpory z komunią świętą.

W Wielki Czwartek w rannych godzinach odprawiana jest liturgia św. Bazylego na pamiątkę ustanowienia sakramentu kapłaństwa i Eucharystii oraz nabożeństwo Męki Pańskiej(Strasti),

podczas którego czytanych jest 12 fragmentów z czterech Ewangelii opisujących Pasję Jezusa.

Wielki Piątek, to wspomnienie męki Jezusa, w tym dniu nie ma Mszy św., podobnie zresztą jak u łacinników a w godzinach rannych odprawia się uroczyście Liturgię Godzin zwaną Godzinami Królewskimi, po południu natomiast wierni biorą udział w nieszporach(weczirni – w Kościele rzymskim w tym czasie zwykle odbywa się Nabożeństwo Męki Pańskiej), na których pod koniec wynosi się całun(płaszczanicę) – rodzaj ikony z wizerunkiem ciała Jezusa po Jego śmierci, owinięte w płótno. Procesja przy śpiewie stychyry(poetyczno-biblijne rozważania o złożeniu Jezusa do grobu)umieszcza całun(płaszczanicę)na środku cerkwi – gdzie będzie adorowany do późnej nocy Wielkiej Soboty. W ciągu roku na co dzień bogato zdobiony całun-płaszczanica wisi na ścianie prezbiterium. Cały dzień, podobnie jak w Kościele rzymskokatolickim, obowiązuje post gatunkowy i ilościowy, co oznacza całkowitą wstrzemięźliwość od mięsa oraz ograniczenie ilości spożywanych pokarmów.

W Niedzielę Wielkanocną, u grekokatolików zwaną Wielkim Dniem(Wełykdeń) lub w Wielką Sobotę, zależnie od miejscowego zwyczaju, podobnie jak to jest u łacinników poświęca się pokarmy przeznaczone na świąteczny stół. W przystrojonym koszyku, niesie się po odrobinie wszystkich najważniejszych dań świątecznych. W zależności od regionu, zawartość koszyków jest różna. Prawie zawsze znajduje się tam pszeniczne ciasto wielkanocne zwane paschą, masło, ser, kiełbasa, sól, chrzan. Oczywiście nie może zabraknąć pisanek, które symbolizują początek wszelkiego istnienia, stąd ich powiązanie z wydarzeniem Zmartwychwstania. Wśród wzorów charakterystycznych dla pisanek malowanych przez grekokatolików najczęstszymi są motywy solarne, ale w zależności od regionu mogą to być np. archetypiczne figury geometryczne. I tak na przykład szlaczki utworzone z różnych figur symbolizują nieskończoność, czerwień i biel oznaczają szacunek, czerń w połączeniu z bielą cześć ziemi, zieleń symbolizuje odrodzenie przyrody i miłość, natomiast brąz szczęście. Barwniki otrzymuje się najczęściej z roślin. Na kolor brązowy gotują się jajka w łupinach cebuli lub odwarze z kory, na fioletowy w listkach kwiatu malwy, na kolor zielony w listkach młodego żyta.

W Wielką Sobotę odprawia się nieszpory wraz z liturgią św. Bazylego w czasie której śpiewany jest hymn na pamiątkę chrztu katechumenów z pierwszych wieków chrześcijaństwa, „Wy, którzy przyjęliście Chrzest w imię Chrystusa w Chrystusa przyoblekliście się”, czytany jest także fragment psalmu 82 -„Z martwych powstań Boże, odbądź sąd nad ziemią, albowiem wszystkie narody są Twoją własnością.” W drugiej połowie liturgi kapłan zmienia postne czerwone szaty na białe symbolizujące odrodzenie i odczytuje ostatni fragment Ewangelii Mateusza mówiący o pustym grobie.

Okres postu, dodatkowych umartwień i wyciszenia, kończy się uroczystą jutrznią wielkanocną, która rozpoczyna się wczesnym rankiem o świcie w Niedzielę Wielkanocną. Śpiewany jest wtedy uroczyście hymn „Chrystus zmartwychwstał i swoją śmiercią zwyciężył śmierć a pozostającym w grobach darował życie.”

W poprzedzającej liturgię procesji noszona jest wraz z Ewangelią ikona Chrystusa schodzącego w otchłani, który wyrywa z czeluści zła umarłych. Celebranci wraz z procesją wiernych zatrzymują się przed zamkniętymi drzwiami świątyni. Kapłan trzy razy stuka krzyżem do drzwi, po czym zgromadzeni wchodzą do środka, całun (płaszczenica) zostaje przeniesiony na ołtarz, gdzie pozostanie przez okres 40 dni do wniebowstąpienia.

Przed zakończeniem Mszy błogosławi się wielkanocny chleb pszenny czyli artos – na który nakłada
się ikonę Chrystusa zmartwychwstałego. Artos przez cały tydzień(światły)zwany też Jasnym Tygodniem jest wystawiony w cerkwi aż do niedzieli św. Tomasza nazywanej również Antypaschą, po czym chleb rozdrobniony przekazuje się wiernym. Zgodnie z tradycją w okresie po Wielkanocy
odbywają – „haiwki” – wspólne zabawy świąteczne wraz ze śpiewami i korowodami wykonywane głównie w oktawie Zmartwychwstania. Rozlega się uroczyste bicie dzwonów, które na czas od Wielkiego Piątku ucichły a w ich zastępstwie używano kołatek. Święta Wielkanocne dla grekokatolików są też okazją do wspólnego świętowania, spotkań w gronie najbliższej rodziny, sąsiadów i przyjaciół.

W okresie wielkanocnym wierni pozdrawiają się zawołaniem „Chrystus Zmartwychwstał”, a w odpowiedzi słyszą „prawdziwie zmartwychwstał”, by w ten sposób optymizm, nadzieja i świadomość zwycięstwa płynące z tego faktu rozprzestrzeniały się na wszystkich.

Niezwykłość Świąt Wielkanocnych, ich treść oraz bogactwo zwyczajów spowodowały, że jest to jedno z najważniejszych uroczystości w całym roku liturgicznym nacechowane radością i w sposób bardzo bezpośredni dotykające fundamentalnych prawd życia eschatologicznych, cierpienia, śmierci i z martwych powstania.

ks. Stefan Batruch