Rys historyczny Parafii Greckokatolickiej w Lublinie

Rys historyczny Parafii Greckokatolickiej w Lublinie w XIII-XV w.

XIII- XV w. Tworzy się w Lublinie kolonia ruska (mianem Rusinów określano dawniej Ukraińców i Białorusinów). Dla zaspokojenia potrzeb religijnych jej członków powstaje drewniana cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego przy Słomianym Rynku (dziś nieistniejącym). Cerkiew ta należy do diecezji chełmskiej, wchodzącej w skład metropolii kijowskiej, podległej patriarsze Konstantynopola.

15 stycznia 1586 – Przy cerkwi Przemienienia Pańskiego powstaje bractwo cerkiewne.

1587 – Płonie drewniana cerkiew lubelska.

1596 – Ogłoszenie na synodzie w Brześciu unii Kościoła ruskiego ze Stolicą Apostolską. Metropolita i 5 biskupów opowiadają się za unią, dwaj biskupi (lwowski i przemyski) są jej przeciwni. Kościół ruski dzieli się na dwie jurysdykcje – rzymską i konstantynopolitańską. Rozpoczyna się zaciekły konflikt między „unitami” (grekokatolikami) i „dyzunitami” (prawosławnymi, podówczas często określającymi siebie jako „błahoczestywych” – pobożnych). Mimo przyjęcia unii przez biskupa chełmskiego Dionizego Zbirujskiego parafia lubelska z prężnym bractwem cerkiewnym i założonym w XVI w.(?) monasterem opowiadają się za zachowaniem jedności z Konstantynopolem.

1607 – 1633 r. – Budowa nowej, murowanej cerkwi – również pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego (scs. „Preobrażenije”, stąd mowa nieraz o cerkwi „Preobrażeńskiej”, „Spaso-Preobrażeńskiej” lub „Spaskiej”).

15 marca 1633 – Prawosławny metropolita-elekt kijowski Piotr Mohyła dokonuje poświęcenia nowej cerkwi Przemienienia Pańskiego w Lublinie (do dziś istniejącej).

1635 – Cerkiew przechodzi w ręce „unitów”, co w roku 1638 zatwierdza król Władysław IV.

1639 – Protesty szlachty ruskiej skutkują wydaniem przez króla uniwersału nakazującego zwrot cerkwi „dyzunitom”.

1640 – Cerkiew powraca do „dyzunitów”.

1645 – „Unici” powtórnie przejmują cerkiew Preobrażeńską.

1648 – Powstanie Bohdana Chmielnickiego, skierowane m.in. przeciwko unii.

1650 – Na mocy ugody w Zborowie (1649) cerkiew lubelska wraca powtórnie do rąk „dyzunitów”.

1651 – Klęska wojsk kozackich pod Beresteczkiem. Cerkiew Przemienienia Pańskiego po raz trzeci zostaje zajęta przez „unitów”.

1655 – Cerkiew na krótko powraca do „dyzunitów”, by w tym samym roku po raz czwarty stać się świątynią „unicką”.

1658 – Na skutek ugody w Hadziaczu „dyzunici” przejmują cerkiew lubelską.

1695 „Dyzunicka” parafia w Lublinie przyjmuje unię i zwierzchnictwo ‚unickiego” biskupa chełmskiego. Monaster lubelski staje się domem zakonnym OO.Bazylianów.

1752 – Przy cerkwi Preobrażenskiej powstaje bractwo p.w. św. Onufrego.

1864 – masowa likwidacja klasztorów katolickich w Królestwie Polskim, dokonana w nocy 27/28 (niedziela-poniedziałek) listopada. Likwidacji ulega bazyliańska prowincja Narodzenia NMP (chełmska). Domy zakonne w Chełmie, Białej (Podlaskiej), Zamościu i Lublinie zostają zniesione, pozostaje tylko klasztor w Warszawie (zlikwidowany w 1872 r.). Superior zlikwidowanego domu w Lublinie, o. Remigiusz Hankiewicz OSBM (ur.1813, wyśw. 1848), pozostał do 1868 roku administratorem cerkwi Przemienienia Pańskiego, służąc nielicznej wspólnocie parafialnej (wg. schematyzmu z 1863 r. – 76 wiernych).

1868 – Administratorem parafii greckokatolickiej w Lublinie zostaje ks. Mikołaj Kolankowski (1833-1881), pochodzący z archidiecezji lwowskiej w Galicji, absolwent Uniwersytetu Wiedeńskiego, wyświęcony na kapłana w 1859 roku, celibatariusz. Jak niemalże wszyscy duchowni galicyjscy sprowadzeni do chełmskiej diecezji greckokatolickiej po 1864 roku popierał on politykę władz carskich, zmierzającą do likwidacji unii na Chełmszczyźnie i Podlasiu. Już na początku swego pobytu w Lublinie przeprowadził on remont cerkwi, mający na celu delatynizację jej wystroju, zaś „w kolejnych latach (…) przywraca wschodni charakter obrzędowości i nabożeństw, przygotowując wiernych do powrotu do Prawosławia” (G. Kuprianowicz, M. Roszczenko, Cerkiew prawosławna Przemienienia Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993, s.26). W okresie tym raptownie wzrasta liczba wiernych, podawana w statystykach oficjalnych (1871 r. – 71 osób, 1872 – już 342 osoby). Zjawisko to było zresztą tylko odbiciem tendencji ogólniejszych: w latach 1867-1874 liczba wiernych diecezji chełmskiej według statystyk urzędowych gwałtownie wzrosła z 229082 w roku 1867 do 260156 w roku 1874. Trudno ów fakt tłumaczyć inaczej, niż jako skutek działań administracyjnych.

23 maja 1875 – Oficjalne włączenie przez Świątobliwy Synod Rządzący greckokatolickiej diecezji chełmskiej do Kościoła prawosławnego. Od tej daty cerkiew Przemienienia Pańskiego przy ulicy Ruskiej w Lublinie pozostaje niezmiennie świątynią prawosławną; od roku 1989 jest katedrą biskupa diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Kasata unii na Chełmszczyźnie i Podlasiu kładzie kres istnieniu lubelskiej wspólnoty greckokatolickiej na długie lata.

1923-1933 Po przejęciu dawnej cerkwi prawosławnej p.w. Narodzenia NMP przy ulicy Zielonej w Lublinie (cerkiew ta powstała w końcu XVIII w. z inicjatywy prawosławnych lublinian pochodzących głównie z Bałkanów) przez Kościół rzymskokatolicki świątynia owa – nosząca odtąd tytuł „św. Jozafata” – stała się „emigracyjną” prokatedrą arcybiskupa mohylowskiego Edwarda barona von der Roppa (1851-1939), który od 1919 roku przebywał w Polsce. Przy kościele św. Jozafata powstał Instytut Misyjny, kształcący księży-birytualistów dla planowanej działalności misyjnej na obszarze ZSRR. Z uwagi na przewidywaną konieczność przy w dwóch obrządkach, łacińskim i bizantyjsko-słowiańskim, przy Instytucie istniała kaplica wschodnia, gdzie regularnie odprawiano nabożeństwa. Nie można jednak uznać tego faktu za przejaw odrodzenia greckokatolickiego życia parafialnego w międzywojennym Lublinie, jako że kaplica ta nie była świątynią parafialną, zaś rosyjsko-synodalny obrządek nabożeństw obcy był rodzimej tradycji wschodniochrześcijańskiej – zarówno w jej greckokatolickim, jak też i prawosławnym wariancie. Na mocy decyzji Papieskiej Komisji „Pro Russia” z 1931 r. Instytut Misyjny, wraz z innymi instytucjami „emigracyjnej” archidiecezji mohylowskiej, został zlikwidowany.

1969 – Rozpoczyna się kształcenie w lubelskim Wyższym Seminarium Duchownym greckokatolickich kandydatów do kapłaństwa.

1986 – W związku z przebywaniem w Seminarium stosunkowo licznej grupy kleryków greckokatolickich po 111 latach od ogłoszenia likwidacji unii w diecezji chełmskiej odradza się lubelska wspólnota greckokatolicka; nabożeństwa są odprawiane (po dziś dzień) w kościele św. Jozafata przy ul. Zielonej 3, dlatego też odradzająca się wspólnota przyjmuje za patrona tego właśnie świętego. Niestety, po likwidacji Instytutu Misyjnego wystrój świątyni pozbawiony został niemal wszystkich elementów wschodnich. Z uwagi na brak uznania de jure Kościoła Greckokatolickiego w komunistycznej Polsce nie było podówczas możliwe stworzenie pełnoprawnej parafii.

1989 – Nominacja i konsekracja ks. Jana Martyniaka na pierwszego od 1946 roku greckokatolickiego biskupa w Polsce.

1990 – W lubelskim Seminarium zaczynają studia pierwsi grekokatolicy z Ukrainy w liczbie dziesięciu. Odtąd coroczny napływ kandydatów do kapłaństwa zza wschodniej granicy wzmacnia i ubogaca nie tylko ukraińską wspólnotę seminaryjną, lecz także i wspólnotę parafialną.

1991 – Papież Jan Paweł II wskrzesza greckokatolicką diecezję przemyską, mianując biskupem przemyskim dotychczasowego biskupa tytularnego Vardimissy Jana Martyniaka. Parlament RP w noweli do ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej uznaje oficjalnie istnienie w tym Kościele różnych „obrządków” (według poprawnej terminologii – Kościołów autonomicznych, od łac. Ecclesia sui iuris).

1 stycznia 1993 – Biskup Przemysko-Sanocki Jan Martyniak eryguje kanonicznie Parafię Greckokatolicką p.w. św. Jozafata w Lublinie, mianując jej administratorem ks. Stefana Batrucha.

Wrzesień 1993 – Położone zostają podwaliny pod współpracę Parafii z Muzeum Wsi Lubelskiej na Sławinku w Lublinie. Pojawia się myśl przeniesienia do Lublina jednej z cerkwi z terenu ówczesnego województwa zamojskiego.

1994 – ks. Stefan Batruch aktem notarialnym nabywa bezpłatnie na rzecz Parafii cerkiew z Tarnoszyna gm. Ulhówek. Zbywającym jest ówczesny proboszcz Parafii Rzymskokatolickiej w Tarnoszynie, ks. Mariusz Leszczyński, obecnie biskup pomocniczy diecezji zamojsko-lubaczowskiej. W sierpniu tegoż roku cerkiew zostaje przewieziona do Lublina.

1995 – ks. Stefan Batruch nabywa budynek przy Alei Warszawskiej 71 i adaptuje go na Dom Parafialny.

1996 – Reorganizacja struktur administracyjnych Kościoła Greckokatolickiego w Polsce. w nowo utworzonej Metropolii Przemysko-Warszawskiej parafia lubelska wchodzi w skład archidiecezji metropolitalnej.

15 czerwca 1997 – Poświęcenie placu pod budowę cerkwi w Lublinie.

23 listopada 1997 – zrekonstruowana w swej bryle zewnętrznej cerkiew Narodzenia NMP staje się niemym świadkiem poświecenia i wmurowania symbolicznego aktu erekcyjnego. Ceremonii tej dokonuje Metropolita Przemysko-Warszwski, Ks. Arcybiskup Jan Martyniak.

15 czerwca 1997 r. w Muzeum Wsi Lubelskiej poświęcono plac pod budowę cerkwi.

23 listopada 1997 r. greckokatolicki Metropolita Przemysko-Warszawski Ks.Arcybiskup Jan Martyniak dokonał poświęcenia kamienia węgielnego i wmurowania symbolicznego aktu erekcyjnego w miejscu, na którym stanął ołtarz w lubelskiej cerkwi.

27-30 sierpnia 1998 r. we Lwowie odbyła się II Sesja Soboru Patriarszego (łac.conventuspatriarchalis) Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, poświęcona roli i miejscu wiernych świeckich w naszym Kościele. W skład delegacji Archidiecezji Przemysko – Warszawskiej weszli dwaj lubelscy parafianie: prof. Michał Łesiów i Piotr Siwicki.

29 listopada 1998 r. w kościele św. Jozafata Ks. Arcybiskup Jan Martyniak udekorował medalem papieskim „Pro Ecclesia et Pontifice” członka naszej wspólnoty parafialnej, emerytowanego profesora UMCS i KUL, nestora lubelskiej ukrainistyki – Michała Łesiowa. Prof. Łesiów odznaczony został przez Ojca św. Jana Pawła II w uznaniu zasług włożonych w badania naukowe nad kulturą bizantyńsko-słowiańską i dla uhonorowania głębokiego zaangażowania wybitnego filologa w życie kościelne wspólnoty greckokatolickiej w Polsce.

14-16 marca 2002 r. w Przemyślu odbyło się wspólne Zgromadzenie („conventuseparchialis”) obu eparchii greckokatolickich w Polsce. Społeczność grekokatolików lubelskich reprezentowali dwaj delegaci z urzędu (ks. protojerej dr Stefan Batruch – proboszcz Parafii, ks. protojerej Bogdan Panczak – prefekt kleryków greckokatolickich w Seminarium) i dwaj z nominacji Metropolity Przemysko-Warszawskiego (lektor Piotr Siwicki – psalmista Parafii, oraz em. prof. dr hab. Michał Łesiów). Trzej pierwsi wygłosili w Przemyślu referaty nt., odpowiednio, 1) duszpasterstwa, 2) życia liturgicznego, 3) perspektyw udziału UGKG w Polsce w dialogu ekumenicznym. Wszyscy delegaci lubelscy zostali wybrani przez Zgromadzenie archieparchii przemysko-warszawskiej do komisji, mających zająć sie wypracowaniem dokumentów, które zostaną przedłożone do zatwierdzenia przez Metropolitę. Do komisji liturgicznej wybrano ks. B. Panczaka (będącego dodatkowo członkiem wyłonionej wcześniej komisji katechetycznej), do komisji duszpasterskiej ks. S. Batrucha i lektora P. Siwickiego, do komisji ekumenicznej – prof. M. Łesiowa i lektora Piotra Siwickiego . Ks. B. Panczak i lektor P. Siwicki wraz z przełożonym polskiej wiceprowincji Zakonu Bazyliańskiego św. Jozafata o. Markiem Skórką byli współautorami komunikatu końcowego Zgromadzenia

Przygotował: ks. dn. dr Piotr Siwicki

Przy zestawieniu niniejszego kalendarium pomocne były m.in. następujące opracowania: Diakon Wasilij CzSw, Leonid Fiodorow. Żyzń i diejatelnost’, Rim 1966 Gach P.P.,Kasaty zakonów na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej i Śląska 1773-1914, Lublin 1984 Kołbuk W., Duchowieństwo unickie w Królestwie Polskim 1835-1875, Lublin 1992 Kuprianowicz G.,RoszczenkoM.,Cerkiew prawosławna Przem. Pańskiego w Lublinie, Lublin 1993 Lewandowski J., Na pograniczu. Polityka władz państwowych wobec unitów Podlaskich i Chełmszczyzny 1772-1875, Lublin 1996 Patryło I., Chołmśka Prowincja RizdwaMateriBożoji, w: Narys istorijiWasylijanśkoho Czynu swiatohoJosafata, Rym 1992, s.279-300. Seniuk B., Zarys dziejów cerkwi pw. Narodzenia NPM translokowanej z Tarnoszyna do Muzeum Wsi Lubelskiej, „Lubelszczyzna” 2(1996) z.2, s.152-180. Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917-1991), przeł. R.Drecki i M.Struczyński, Warszawa 1993 Tymicki C.J., Unicki dekanat krasnostawski w latach 1864-1875, Lublin 1988 (maszynopis przy magisterskiej przygotowanej w Instytucie Historii UMCS) Woźniak A., „Kitiez” – czasopismo ruchu unijnego, w: Chrześcijański Wschód a kultura polska. Studia pod redakcją Ryszarda Łużnego, Lublin 1989, s.77-88