Ikonostas

Ikonostas greckokatolickiej cerkwi Narodzenia NMP w Lublinie

Roman Zilinko

Ikonostas cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Lublinie pochodzi z cerkwi p. w. św. Dymitra z Teniatysk. Po opuszczeniu wsi, zasiedlonej ludnością ukraińską, pod czas operacji „Wisła” w 1947 roku cerkiew, jak i wiele innych w Polsce, została zaniedbana. Część ikonostasu przechowywała się w tak zwanym magazynie znajdującym się w cerkwi we wsi Wojsławice, po czym trafiła do Muzeum w Lublinie.

Po przewiezieniu, również opuszczonej cerkwi z Tarnoszyna do Lublina, ikonostas został w niej wystawiony i obecnie na nowo pełni swoją funkcję liturgiczną.

Ikonostas w obrządku wschodnim jest jednym z najważniejszych elementów wyposażenia świątyni, podkreślając misteryjny sens liturgii bizantyjskiej. Ikony znajdujące się w ikonostasie również pełnią funkcję teologiczną. Oprócz tego, że są one swoistą Biblium Pauperum dla wiernych, przedstawiają kwintesencję teologii wschodniej. Na ikonostasie ikony znajdują się w określonych kanonem cyklach nazywanych rzędami lub czynami. Właśnie ikonostas znajdujący się w cerkwi lubelskiej, jest przykładem wypracowanego tradycją w siedemnastym wieku wysokiego symetrycznego ikonostasu ukraińskiego, w którym liczba rzędów dochodzi do siedmiu. W ikonostasie z Teniatysk znajduje się pięć rzędów, licząc od dołu, są to: rząd Namiestny, rząd Niedziel Pięćdziesiątnicy, rząd Świąteczny, rząd Apostolski (Deesis), rząd Prorocki, uwieńcza ikonostas Ukrzyżowanie.

Rząd Namietsny najwcześniej pojawia się na przegrodzie ołtarzowej, z której postał ikonostas w dzisiejszym rozumieniu, i był najprawdopodobniej już obecny w pierwszych cerkwiach na terenie dzisiejszej Polski i Ukrainy po chrzcie Rusi Kijowskiej w 988 roku. Właśnie on jest wskazany w wyposażeniu każdej cerkwi. Przedstawiono na nim oprócz praktycznie obowiązkowych ikon Chrystusa i Bogurodzicy i trzech (rzadziej dwóch) drzwi jeszcze dwie ikony świętych lub świąt cieszących się największym kultem w danej miejscowości.

W XII wieku w świątyniach dawnej Rusi Kijowskiej na przegrodzie ołtarzowej pojawił się inny rząd – Deesis (później, z połowy XVI wieku, z racji przedstawienia w nim apostołów nazywany rzędem Apostolskim), pierwsze wzmianki o nim znajdujemy w Pateryku Pieczerskim. Deesis można przetłumaczyć z greckiego słowem Modlenie, wyraża ono główną ideę ikonostasu – wstawiennictwo świętych (Kościoła Niebiańskiego) za ludzi (Kościół Ziemski) przed Chrystusem (Głową Kościoła).

Później do ikonostasu dołączono rząd przedstawiający dwanaście głównych świąt liturgicznych. W niektórych ikonostasach liczba świąt może być większa lub mniejsza w zależności od wielkości ikonostasu. Najstarsze zachowane ikony z tego rządu pochodzące z terenów dawnej Rzeczypospolitej i datowane są na XV wiek.

Pierwsze wzmianki o rzędzie Proroków w ikonostasie pochodzą z końca XVI wieku. Niestety w omawianym dziele oryginalny rząd proroków nie zachował się, przedstawiono na ikonostasie tylko jego rekonstrukcję. Chociaż ostatnio zostały odnalezione i wróciły dwie ikony z ikonostasu zaginione w latach sześćdziesiątych. Jedną z tych ikon jest właśnie kartusz z dwoma Prorokami, drugą zaś ikona z rzędu niedziel Pięćdziesiątnicy „Wizja św. Piotra Aleksandryjskiego”.

Ostatnim w ikonostasach ukraińskich z połowy XVII wieku pojawia się właśnie rząd Niedziel Pięćdziesiątnicy. Jest on unikalnym zjawiskiem, ponieważ występuje tylko na terenie trzech diecezji Kościoła Wschodniego – Przemyskiej, Lwowskiej, Chełmskiej i tylko od połowy XVII wieku do ostatniej dekady XVIII wieku. Przedstawia on próbę wypracowania przez malarzy cerkiewnych cyklu o treści Wielkanocnej i umieszczenia go w ikonostasie.

Dla ikonostasu z greckokatolickiej cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Lublinie nierozstrzygniętym pozostaje pytanie o autorstwie i datowaniu całego zespołu. Tradycja anonimowości artysty w malarstwie cerkiewnym nie zostawiła nam imion wykonawców tego dzieła. Jedynie zachowały się dwie daty znajdujące się na ikonostasie. Jedna (1754 r.) napisana została na obramieniu ikony św. Dymitra, druga (1779 r.) na konstrukcji ikonostasu pod ikoną Spasa Nierukotwornego. Ale żadna z nich nie odpowiada najstarszej części ikonostasu, która znajduję się w centrum ikonostasu i od której można odliczać czas jego postania (Bogurodzica Znamenie, Deesis, Ostatnia Wieczerza, Mandylion (zachował się jedynie na zdjęciu, w ikonostasie przedstawiona rekonstrukcja). Wymienione ikony mogły być wykonane na przełomie XVII – XVIII wieku przez bardzo znany w tym czasie warsztat malarzy żółkiewskich, zaś inne części później przez innych artystów.

Ikony przedstawiające proroków (odnaleziony fragment rzędu), apostołów, święta, niedzieli Pięćdziesiątnicy namalowane zostały przez ludowego artystę. Utrudnia datowanie i poszukiwanie analogii nieprofesjonalna konserwacja tych części ikonostasu wykonana w 1966 roku, kiedy to zniszczono górna warstwę autorskiego malowidła. Potwierdza to ostatnio odnaleziona ikona z rzędu niedziel Pięćdziesiątnicy „Wizja św. Piotra Aleksandryjskiego”, która nie została poddana konserwacji. Owa ikona również daje możliwość próby datowania zespołu, ponieważ jest namalowana wzorując się na rycinę z poczajowskiego Triodionu z 1747 roku. Otóż 1747 rok można uważać za najwcześniejszą możliwą datę wykonania trzech wymienionych rzędów. Istniejąca w ikonostasie na obramieniu ikony św. Dymitra data 1754 roku, pozwala przypuszczać, że to jest właściwy czas powstania tych części ikonostasu, potwierdza to również wizerunek tła na ikonie św. Dymitra, który jest identyczny z wizerunkami na innych ikonach owych trzech rzędów. Otóż w tym samym czasie i z pod ręki tego samego artysty pozostały w 1754 roku w ikonostasie rzędy niedziel Pięćdziesiątnicy, Świąteczny, Apostołów, Proroków oraz ikona św. Dymitra, patrona cerkwi, która dzisiaj znajduję się pod warstwą farby nałożonej malarzem później, z dobrą znajomością sztuki późnego okresu Baroku, wykonującym w 1779 roku niektóre uzupełnienia do ikonostasu, w tym i „odnowienie” ikony Dymitra. Do ręki tego samego artysty należą twarze Maryi i Jezusa w namiestnej ikonie Bogurodzicy. Innego malarza jest ikona, również znajdująca się w rzędzie Namiestnym, przedstawiająca św. Jerzego. Wykonano ją wzorując się na ikonie św. Dymitra (1779 r.), prawdopodobnie malarzem z końca XVIII – początku XIX wieku. Z połowy XIX wieku pochodzi górna warstwa malowidła na namiestnych ikonach Bogurodzicy (tło, szaty) i Chrystusa. Jak często zdarzało się u malarzy cerkiewnych, za podłoże do ikony Chrystusa dziewiętnastowieczny malarz wykorzystał ikonę św. Mikołaja, prawdopodobnie siedemnastowieczną. Aby coś więcej o niej powiedzieć, potrzebne by było zdjęcie wtórnego malowidła, ale wtedy utraciłoby się wizerunek Chrystusa, który w parze z ikoną Bogurodzicy tworzy artystyczno-kompozycyjną i ideową całość.

W takim przypadku ikonostas jest dziełem co najmniej sześciu malarzy pracujących nad tym samym zespołem w różnym czasie od XVII do XIX wieku, nie licząc konserwatorów, którzy wykonali rekonstrukcje nieistniejących ikon (Spas Nierukotworny, Wizja św. Piotra Aleksandryjskiego, Zesłanie Ducha Świętego, Ofiarowanie Chrystusa, rząd Proroków). Ukrzyżowanie również nie pochodzi z ikonostasu z Teniatysk, lecz zostało pozyskane ze zbiorów Muzeum Zamku w Łańcucie.

Ikonostas przedstawiony w cerkwi Lubelskiej, jest dobrym przykładem ukraińskiej sztuki cerkiewnej XVII – XIX wieku, jak również i problemy związane z jego losem są typowe dla większości cerkwi ukraińskich znajdujących się na terenie Polski, chociaż należy do nielicznych, które zostały uratowane, to pełni swą liturgiczną funkcję, natomiast inne uległy zniszczeniu lub znajdują się w muzeach i kolekcjach prywatnych wyrwane z rodzimego środowiska.