Dzieje cerkwi i wsi Korczmin – kalendarium

Dzieje cerkwi i wsi Korczmin – kalendarium

WIEŚ. PARAFIA. CERKIEW

1. WIEŚ, PARAFIA

XV w. Wieś KORCZMIN stanowiła własność Wołczków, do których należały również dobra w Gródku, Nedeżowie, Pienianach, Typinie, Hopkim (Andrzej Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w., Warszawa 1993, s. 353).

XVI w., lata 30.-40. Erekcja parafii i cerkwi (Andrzej Gil, Prawosławna eparchia chełmska do 1596 roku, Lublin – Chełm 1999, s. 183. Por. również załączoną do pracy mapę. W tym okresie, na tych terenach, zorganizowano także parafie w Budyninie, Chłopiatynie i liskach).

1658 r. (?) Budowa cerkwi istniejącej obecnie.

Materiały historyczno-statystyczne dotyczące parafii wg Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich:

„KORCZMIN (po rusku KORCZMYN), wieś w powiecie Rawa Ruska… Folwark własność Felicji Srewatowskiej… Według spisu z roku 1880 było 809 mieszkańców w gminie, 78 na obszarze dworskim (obrządku greckokatolickiego, z wyjątkiem 40 rzymskokatolików). Parafia rzymskokatolicka w Żniatynie, greckokatolicka w miejscu, należy do dekanatu bełskiego, diecezji przemyskiej i ma filie w Machnówku i Krzewicy (al. Szczewicy). We wsi jest cerkiew, pod lasem zaś jest kaplica postawiona w roku 1862 ze składek gromady, z odpustem w dzień Uspenija Najświętszej Marii Panny. W tej kaplicy znachodzi się CUDOWNY OBRAZ MATKI BOSKIEJ. We wsi jest jest szkoła elementarna jednoklasowa, piękny dwór i młyn wodny o 2 kamieniach. Z rzemieślników są: kowal, szewc, stelmach i kilku tkaczów. Wieś istnieje przeszło 300 lat, jak to widać z napisu w cerkwi umieszczonego. W obrębie tej gminy, w tak zwanym Wielkim Lesie, znajdują się kurhany…Na granicy Szczepiatyna, Korczmina i Korczowa jest Mogiła zwana Za Kurhanami…” (Słownik geograficzny…, T. IV, Warszawa 1883, s. 393-394).

„KRZEWICA także SZCZEWICA zwana, wieś w powiecie rawskim… Według spisu z roku 1880 było 385 mieszkańców w gminie, 24 na obszarze dworskim (obrządku greckokatolickiego z wyjątkiem kilkunastu rzymskokatolików). Parafia rzymskokatolicka w Żniatynie, greckokatolicka w Korczminie. We wsi jest cerkiew drewniana.” (Słownik geograficzny…, T. IV, Warszawa 1883, s. 789-790).

„MACHNÓWEK (rus. MACHNIWOK), wieś, powiat sokalski… W roku 1880 było 447 mieszkańców w gminie, 83 na obszarze dworskim (obrządku greckokatolickiego z wyjątkiem 80 rzymskokatolików). Parafia rzymskokatolicka w Bełzie, greckokatolicka w Korczminie. We wsi jest szkoła filialna i cerkiew pod wezwaniem św. Michała. Materiał na budowę tej cerkwi pochodzi w znacznej części z dawnego kościoła parafialnego w Bełzie.” (Słownik geograficzny…, T. V, Warszawa 1884, s. 874).

Materiały statystyczne dotyczące stanów osobowych parafii według wybranych roczników Schematy zmów Hreko-KatołyćkohoDuchowenstwa…, m.w. Przemyśl, język ukraiński i łacina:

ROK 1863

Parafia greckokatolicka p.w. Chrztu Chrystusa Pana. Proboszcz – ksiądz Hieronim Lewicki, ur. 1816 r. Kolator – spadkobiercy hrabiego Seweryna Poletyłły.

W Korczminie – 535 osób

W cerkwi filialnej w Krzewicy – 305 osób

W cerkwi filialnej w Machnówku – 410 osób

Razem w parafii – 1250 osób

ROK 1864

Razem w parafii 1251 osób

ROK 1868

Razem w parafii 1262 osób

ROK 1873

Razem w parafii 1325 osób

ROK 1936

W Korczminie – 933 osoby

W Machnówku – 481 osób

W Krzewicy – 573 osoby

Razem w parafii 1987 osób (osób obrządku łac. 320)

ROK 1937

Razem w parafii 1981 osób

ROK 1938

W Korczminie – 1031 osób

W Machnówku – 477 osób

W Krzewicy – 586 osób

Razem w parafii 2094 osoby

1944 – 1947 r. deportacja ludności ukraińskiej do ZSRR i na tzw. Ziemie Odzyskane.

2. CERKIEW [kalendarium, skrócony opis]

1658 r. (?). Data erekcji cerkwi [Katalog Zabytków Sztuki w Polsce (opr. Ryszard Brykowski), T. VIII, d. woj. lubelskie, Z. 17, Tomaszów Lubelski i okolice, Warszawa 1982, s. 23; Ryszard Brykowski, Bogdan Martyniuk, Cerkiw drewniane w Uluczu, Radrużu I Korczminie, (w:) In artumhortis, Warszawa 1997, s. 131-144; Jan Górak, Dawne drewniane cerkwie w województwie zamojskim, Zamość 1984, s. 18].

1762 r. „Cerkiew w ścianach i dachach dobra. W tej okna w drzewo oprawne. Drzwi na zawiasach z zamkiem. Na niej dzwonów trzy. Cmentarz ogrodzony.

Srebro, cyna

Puszka pro Venerabille srebrna, wyzłacana. Kielich z pateną srebrny, wyzłacany. Koron srebrnych dwie. Tabliczek srebrnych dziewięć. Pierścionek szczerozłoty…”.

Cytowany fragment protokołu z generalnej wizytacji parafii przeprowadzonej w dniu 5 marca

1762 r. przez biskupa chełmskiego i bełskiego X. Maksymiliana Ryłłę (Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół Chełmskiego Konsystorza Greckokatolickiego, sygn. 110 [d. 10], s. 591)

Słynący cudami obraz Matki Boskiej Korczmińskiej nie jest w inwentarzu opisany – nie jest nawet wymieniony, ani wspomniany.

1850 r. (około). Remont i rozbudowa cerkwi: przy prezbiterium dostawiono dwie zakrystie, przed babińcem – ganek (Kat. Zab. Sztuki w Polsce, op. cit., s. 23-24; Brykowski, Martyniuk, op. cit., s. 141).

1913 r., 1938 r., 1945 r. Remonty cerkwi (Kat. Zab. Sztuki w Polsce, op. cit., s. 23; Brykowski, Martyniuk, op. cit., s. 139, 142)

1947 – 1956 r. Cerkiew przejmuje i użytkuje Kościół rzymskokatolicki (Kat. Zab. Sztuki w Polsce, op. cit, s. 23; Brykowski, Martyniuk, op. cit., s. 139-144).1956 r. Fragment Orzeczenia Komisji Konserwatorskiej: „… cerkiew jest ruiną nie nadającą się do remontu…” (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 141).

1959 r. Demontaż zakrystii i przedsionka (Kat. Zab. Sztuki w Polsce, op. cit., s. 23; Brykowski, Martyniuk, op. cit., s. 141; Górak, op. cit, s. 18).

1982 r. Zniszczonym Domem Bożym zajęła się Społeczna Komisja Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej przy Zarządzie Głównym Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Komisji przewodniczył Bogdan Martyniuk z Warszawy (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 141 oraz przypis nr 19 na s. 142).

1986 r. (?) Stan obiektu wg opinii znajdującej się w aktach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie, Delegatury w Zamościu (fragmenty): „rozbiórka”… „zabezpieczenie elementów zabytkowych” (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 141).

1990 r. Zabytek (cerkiew) przejmuje Społeczna Komisja Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej przy Zarządzie Głównym Towarzystwa Opieki nad Zabytkami. Początek prac demontażów owych i konserwacyjnych. Demontaż prezbiterium i babińca (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 141).

1991 – 1992 r. Przerwa w pracach restauracyjnych spowodowana brakiem funduszy (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 141-2).

1993 – 1997 (?) r. Kontynuacja prac demontażowych i konserwatorskich: demontaż nawy; przygotowanie posadowienia, montaż nawy, montaż prezbiterium, montaż babińca, przykrycie nawy kopułą (Brykowski, Martyniuk, op. cit.., s. 142-3).

1998 – 2001 r. Przerwa w pracach restauracyjnych.

2002 – 2003 r. Decyzja Księdza protoijereja dr. Stefana Batrucha, proboszcza Greckokatolickiej Parafii p.w. Narodzenia NMP w Lublinie, o formalno-prawnym przejęciu zabytku (cerkwi)Księdza dr. Stefana Batrucha właściwych czynności urzędowych. Organizacja i prowadzenie przez Proboszcza prac porządkowych i zabezpieczających na cmentarzach cerkiewnym i grzebalnym w Korczminie.

2003 r. Kontynuacja prac budowlano-konserwatorskich: postawienie ganku, budowa zadaszenia; pokrycie ścian, zadaszenia, kopuły i dachów gontem.

2004 r. Organizacja i prowadzenie przez Proboszcza prac porządkowych i konserwatorskich na cmentarzu grzebalnym.

SKRÓCONY OPIS DOMU BOŻEGO

Cerkiew orientowana, drewniana. Posadowiony na peckach i wzmocniony lisicami zrąb oraz kopuła konstrukcji wieńcowej. Założona na podłużnym trójdzielnym planie: babiniec -nawa – prezbiterium. Babiniec poprzedzony gankiem (pierwotnie przedsionkiem). Trójbocznie zamknięte prezbiterium (pierwotnie ujęte dwoma zakrystiami), nawa i babiniec kwadratowe; nawa szersza. Nad nawą kopuła; nad prezbiterium, babińcem i gankiem dachy dwuspadowe (nad zamknięciem prezbiterium trójpołaciowy). Wewnątrz nawa otwarta półkolistymi arkadami na prezbiterium i babiniec. Chór śpiewaczy, nadwieszony w nawie, o prostym o prostym parapecie. Na ścianach ślady zniszczonych polichromii; na południowej ścianie nawy – także ryty napis z datowaniem. Brakpodłóg, instalacjiiwyposażenia (sierpień 2004).