Cerkiew w Korczminie

Cerkiew Greckokatolicka p. w. Objawienia Pańskiego (Chrztu Pańskiego) w Korczminie, gm. Ulhówek, pow. tomaszowski

Historia

Początki Korczmina datowane są na rok 1472, choć badania archeologiczne wskazują na jego związki z Rusią Kijowską, a pierwsze wzmianki sięgają X w. W ciągu dziejów Korczmin niejednokrotnie przeżywał czasy prosperity. W XIX w. znajdował się tu dwór i młyn wodny „o dwóch kamieniach”, po których obecnie nie ma już śladu. We wsi była również szkoła elementarna, rozwijało się rzemiosło. W 1880 r. gmina liczyła 809 mieszkańców, w przeważającej większości wyznania greckokatolickiego. Przed drugą wojną światową parafia skupiała ponad dwa tysiące osób. W latach 1945-1947 wysiedlono wszystkich mieszkańców wsi; obecnie znajduje się tu 50 domów.

Dowodem dawnej świetności Korczmina jest cenny zabytek – drewniana cerkiew Objawienia Pańskiego. Pierwotnie jej powstanie datowano na 1658 r., dopiero w czasie prowadzonych prac konserwatorskich odkryto na południowym zrębie nawy inskrypcję z datą ,,1570”, dzięki czemu datowanie można było przesunąć o prawie sto lat wcześniej. W ten sposób cerkiew korczmińska zyskała rangę najstarszej na Lubelszczyźnie drewnianej świątyni. W końcu XIX w. świątynia była rozbudowana o dwie zakrystie i przedsionek.

Z Korczmina pochodzi również słynna w całej okolicy cudowna ikona Matki Boskiej z połowy XVII w, którąodnalazła na początku lat 90w Machnówku, Jadwiga Styrna z pracowni konserwatorskiej Fundacji św. Włodzimierza w Krakowie. Ikona po zakończeniu prac restauracyjnych została przekazana do cerkwi parafialnej w Lublinie, gdzie po raz kolejny została poddana konserwacji przez Irenę Slusarenko z Muzeum Wsi Lubelskiej.

Cerkiew w Korczminie – jako greckokatolicka – była czynna do 1947 r., do czasu wysiedlenia ze wsi ludności ukraińskiej, w tym czasie we wsi mieszkało około 1000 mieszkańców. Kilka następnych lat świątynia była używana jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej w pobliskim Machnówku. Opuszczona na początku lat 50 popadała w ruinę: 1955 – zniszczony zrąb wschodni, 1959 – zawaliła się zakrystia, 1963 – kruchta zniszczona w czasie burzy.

W latach 60były mieszkaniec Korczmina Pan J. Łapczuk, kilkakrotnie interweniował w Ministerstwie Kultury, niestety bezskutecznie. W roku 1966 dyrektor CMZ i OZ J. Prasnik wydał opinię iż „…stan techniczny cerkwi w Korczminie jest tak zły, że obiekt nie nadaje się już do odbudowy, tym bardziej do konserwacji”, mimo tak drastycznej opinii zabytek przetrwał kolejnych kilkadziesiąt lat. Od stycznia do marca 1974 roku przy cerkwi grupa pomiarowa mgr inż. M. Godlewskiego wykonała inwentaryzację obiektu oraz sporządzono plan sytuacyjny. W opisie technicznym stwierdzono, iż „całość zniszczona w stopniu nie kwalifikującym się do odbudowy, grożąca zawaleniem”. Natomiast w kwietniu 1985 roku kilkudziesięcioosobowa grupa byłych mieszkańców wystosowała list do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o uratowanie ginącej cerkwi.

Pomoc nadeszła dopiero w 1990 r., kiedy to rozpoczęto prace konserwatorskie przy obiekcie – wspomagane finansowo przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Cerkiew rozebrano, wymieniono elementy zniszczone i zakonserwowano pozostałe, a w1994 r. rozpoczęto jej ponowne stawianie. Ze względu na brak pieniędzy remont często przerywano. Ostatnio prace przerwano w styczniu 2000 r. – po wykonaniu kopuły nad nawą. Prof. R. Brykowski w piśmie do Generalnego Konserwatora Zabytków z dnia 12 lipca 2000 r. stwierdził, iż ”… powojenne dzieje tego cennego zabytku nie wystawiają najlepszego świadectwa polskiej służbie konserwatorskiej ani z czasów perelowskich, ani też – niestety – w ostatnim dziesięcioleciu”.

W momencie przejęcia obiektu przez Parafię Greckokatolicką w Lublinie 2003 r. stały ściany bez dachów nad prezbiterium i babińcem, stropów, legarów, podłóg, drzwi, okien, wyposażenia, instalacji elektrycznej. Ponad to uporządkowania wymagało otoczenie cerkwi – cmentarz przy cerkiewny z kilkoma nagrobkami, który trzeba było oczyścić z krzaków i zarośli.

Wartość cerkwi w Korczminie polega na tym, że jest to nie tylko najstarsza cerkiew drewniana na Lubelszczyźnie, ale należy do najstarszych zachowanych cerkwi drewnianych w ogóle, na terenie występowania Kościoła Wschodniego. Prezentuje ona interesujące rozwiązanie konstrukcyjne budowli zrębowej stojącej na drewnianych pniach. ). Metoda ta, wywodząca się prawdopodobnie z dawnej konstrukcji palowej, znajdowała zastosowanie w architekturze cerkiewnej jeszcze w XIX w. System luźnych pali, umożliwiający swobodny przepływ powietrza, sprzyjał lepszemu zachowaniu drewna, nie dopuszczając do zawilgocenia i zagrzybienia podwalin.

Zbudowana z drewna sosnowego, wzmocniona zewnątrz i wewnątrz lisicami. Trójdzielna, przykryta kopułą na ośmiobocznym tamburze z pozorną latarnią. Okna zdobione są żłobkowanymi obramieniami. Wewnątrz znajdują się pozostałości słabo widocznych siedemnasto i osiemnastowiecznych malowideł, liczne napisy i daty. Jako jeden z najcenniejszych obiektów sztuki cerkiewnej, o rzadko spotykanych proporcjach, ma ona ogromne znaczenie dla historii architektury, tym bardziej że zachowana in situ jest oryginalnym świadectwem historycznego założenia wkomponowanego w krajobraz.

Wykaz literatury:

- Brykowski R., W sprawie zabytkowej drewnianej architektury cerkiewnej pow. Tomaszów Lub., (w:) Ochrona Zabytków XXV: 1972 nr. 4

- Brykowski R., Spalona cerkiew z Hulczy i grupa cerkwi tomaszowsko-hrubieszowskich, (w:) Ochrona Zabytków XXVII: 1974 nr. 1

- Brykowski R., Drugi remanent zabytków, (w:) Spotkania z zabytkami 8: 1982

- Cerkwa w seliKorczmyn na Ljublinszczyni (w:) Cerkownyj kalendarz 1972, Warszawa 1972

- Gil A., Prawosławna eparchia chełmska do 1596 r., Lublin-Chełm 1999.

- Górak J., Dawne cerkwie drewniane w województwie zamojskim, Zamość 1984.

- Inwentaryzacja ODZ grupa pomiarowa inż. M. Godlewskiego Warszawa 1974

- Katalog Zabytków Sztuki t. VIII woj. lubelskie z.17, pow. Tomaszów Lub., Warszawa 1964

- Kołbuk W., Kościoły wschodnie w Rzeczypospolitej około 1772 r., Lublin 1998

- Godlewski M., Cerkiew w Korczminie. Inwentaryzacja, Warszawa 1974, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

- Kaniewska M. – Losy cerkwi pogranicza polsko-ukraińskiego, (w:) Sztuka sakralna i duchowość pogranicza polsko-ukraińskiego na Lubelszczyźnie, Lublin 2005

- Rykalski J., Cerkiew w Korczminie. Opinia techniczne fundamentów obiektu, Warszawa 1994, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

- Seniuk Bronisław Miron, Cerkiew greckokatolicka, do 1947 r. parafialna p.w. Chrztu Chrystusa Pana //Bohojawłenija// w Korczminie, gm. Ulhówek (w tytule błędnie gm. Dołhobyczów), pow. Hrubieszów. Kalendarium. Dokumentacja fotograficzna, Lublin 2002. Tekst s. 6, plan, fot. 14; wykaz dokumentacji, projektów, inwentaryzacji.

- Seniuk Bronisław, Architektura cerkiewna brzeskiej części diecezji włodzimierskiej w świetle inwentarzy wizytacyjnych z lat 1725-1727, (w:) Lubelszczyzna 1996, nr 2, s. 23-51.

- Seniuk Bronisław, Cerkwie w regionie lubelskim, (w:) Losy cerkwi w Polsce

po 1944 r., Rzeszów 1997.

- Seniuk Bronisław Miron, Osiemnastowieczna terminologia z zakresu architektury i sztuki

- Smoktunowicz M. P., Cerkiew w Korczminie. Inwentaryzacja, Warszawa 1990, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

- Smoktunowicz M. P., Cekiew w Korczminie. Projekt remontu konserwatorskiego, Warszawa 1993, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

- Smoktunowicz M. P., Cerkiew w Korczminie. Koncepcja architektoniczna, program prac konserwatorskich, Warszawa 2005, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.

- Styrna Jadwiga, Konserwacja Ikony Matki Korczmińskiej. Publikacja: Ikona Matki Boskiej z Dzieciątkiem z Korczmina, (w:) Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze, T.I/II, 1992-1993, s. 373-384, ilustracje.

- M. Urbaniak, Rozpoznanie inwentaryzacyjne cerkwi i dzwonnicy, Warszawa 1971, mps w WUOZ w Lublinie, Delegatura w Zamościu.